Ενας αποτυχημένος γάμος

Είναι μια σχέση που έχει περάσει από 40 κύματα – ή 36 αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, μετρώντας από τη χρονιά κατά την οποία υπογράφτηκε η συμφωνία ένταξης της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ και μετέπειτα Ευρωπαϊκή Ενωση. Ξεκίνησε μέσα στον ενθουσιασμό, δοκιμάστηκε, γνώρισε ακόμα και προδοσίες, φάνηκε να φτάνει στο χείλος του γκρεμού (όπου γκρεμός, το Grexit) αλλά η πλειοψηφία των ελλήνων πολιτών, όλες οι δημοσκοπήσεις το επιβεβαιώνουν, δεν έδωσε ποτέ σε κανέναν εντολή ρήξης. Γράφοντας στη «Φιγκαρό» ο γάλλος δημοσιογράφος Ζαν-Πιερ Ρομπέν επιχείρησε μια ανασκόπηση.  

«Δεν κλείνουμε κατάμουτρα την πόρτα στον Πλάτωνα!». Η ατάκα του Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν έχει πια περάσει στην Ιστορία. Πέντε χρόνια μετά την πτώση της χούντας, ο γάλλος πρόεδρος αρνείται να ασχοληθεί με λεπτομέρειες. Αλλοι, όπως ο φίλος του ο γερμανός καγκελάριος Χέλμουτ Κολ, είναι πιο επιφυλακτικοί απέναντι σε μια χώρα ανεπαρκώς ανεπτυγμένη σε οικονομικό επίπεδο. Πορτογαλία και Ισπανία, δύο κράτη που απαλλάχθηκαν από τα απολυταρχικά τους καθεστώτα, του Σαλαζάρ και του Φράνκο αντίστοιχα, πρακτικά την ίδια περίοδο (το 1974 και το 1975), θα πρέπει να κάνουν υπομονή μέχρι το 1986 προκειμένου να ενταχθούν στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Η Αθήνα έχει δικαίωμα σε πιο ευνοϊκό καθεστώς. Στις 28 Μαΐου 1979, λοιπόν, ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής υπογράφει στο Ζάππειο Μέγαρο, παρουσία των αρχηγών των κρατών-μελών της ΕΟΚ, τη συμφωνία πλήρους ένταξης της Ελλάδας στην Κοινότητα. Και όπως υποστηρίζει ο Ζαν-Πιερ Ρομπέν, δεν είναι τυχαίο ότι ο Ντ’ Εστέν αναφέρθηκε στον Πλάτωνα, τον φιλόσοφο του ιδεαλισμού, και όχι στον Αριστοτέλη, τον διανοητή των επιστημών: τη δεκαετία του 1970, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου, τολμούν ακόμα να πιστεύουν πως οι ιδέες καθοδηγούν τον κόσμο και η οικονομία θα ακολουθήσει.

Το ευρωπαϊκό οικοδόμημα βρίσκεται επί του παρόντος στα σπάργανα. Δεν υπάρχει ούτε κοινή αγορά (θα έρθει το 1992) ούτε κοινό νόμισμα (θα υιοθετηθεί το 1999). Η ΕΟΚ παραμένει υπό το κράτος των κρατών της, που υποτιμούν τα νομίσματά τους όταν ξεφεύγουν τα οικονομικά τους. Ολα μοιάζουν εύκολα. Η Ελλάδα γίνεται λοιπόν η δέκατη χώρα της ΕΟΚ. Τα ευρωπαϊκά διαρθρωτικά ταμεία ρέουν άφθονα με αποστολή τον εκσυγχρονισμό της χώρας. Εκ των υστέρων, η επιείκεια αυτή θα γίνει δακτυλοδεικτούμενη. «Από το 1981 (χρονιά της επίσημης ένταξης της Ελλάδας) και εξής, δεν υπήρξε παρά αμέλεια και ανοχή» χωρίς έλεγχο ούτε αξίωση οικονομικών αποτελεσμάτων, ομολογεί σήμερα σε μια αξιοπρόσεκτη δήλωσή του στο Γαλλικό Πρακτορείο ο Γιώργος Πρεβελάκης, ο έλληνας αντιπρόσωπος στον ΟΟΣΑ.

Είκοσι χρόνια αργότερα – βρισκόμαστε στο 1999 – η Ευρωπαϊκή Ενωση διαθέτει από την 1η Ιανουαρίου δικό της νόμισμα, το ευρώ. Αλλά η Ελλάδα δεν έχει γίνει ακόμα δεκτή στη νεογέννητη νομισματική ένωση. Η Ισπανία, η Ιταλία και η Πορτογαλία, τα άλλα μέλη του Club Med, ναι, η Αθήνα όχι. Τα οικονομικά της αποτελέσματα είναι ανεπαρκή. Ο πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης, ωστόσο, έχει ορκιστεί να αντικαταστήσει τη δραχμή με το ευρώ και να καταβάλει υπερπροσπάθεια ώστε να πληρωθούν τα «κριτήρια του Μάαστριχτ». Επικαλούμενος τις δημοσκοπήσεις, διαβεβαιώνει ότι το 70% των Ελλήνων είναι στο πλευρό του και θέλει το ευρώ. Εχει στρατολογήσει στη μάχη του τον Λιονέλ Ζοσπέν, τον γάλλο, επίσης Σοσιαλιστή, ομόλογό του. Ακόμα μία φορά, το Παρίσι θα είναι ο κυριότερος σύμμαχος της Αθήνας στην προσπάθεια της τελευταίας να ξεκινήσει αυτή τη νέα ευρωπαϊκή περιπέτεια. Ως εκ θαύματος, σχολιάζει ο Ζαν-Πιερ Ρομπέν, τα στοιχεία περνούν στο «πράσινο» από το οικονομικό έτος 1998, που χρησιμεύει ως σημείο αναφοράς στον έλεγχο: ο πληθωρισμός (2%) και το δημόσιο έλλειμμα (2,5% του ΑΕΠ) βρίσκονται εντός των ορίων που επιβάλλει η Συνθήκη του Μάαστριχτ. Το δημόσιο χρέος, αντίθετα, στο 104% του ΑΕΠ, βρίσκεται πολύ υψηλότερα από το όριο του 60%. Αλλά μήπως δεν είχαν ανάλογα επίπεδα χρέους και το Βέλγιο και η Ιταλία, χωρίς αυτό να τις εμποδίσει να μπουν στο ευρώ; Ο λογαριασμός βγαίνει, αποφαίνεται ενθουσιωδώς η Κομισιόν, κι ας διατυπώνει κάποιες ενστάσεις η ΕΚΤ. Την 1η Ιανουαρίου 2001 η Ελλάδα γίνεται το 12ο μέλος της ευρωζώνης. Μόνο από την Μπούντεσμπανκ ακούγονται κάποιες πραγματικές γκρίνιες: επισημαίνουν τις διαρθρωτικές αδυναμίες, την απουσία κτηματολογίου που εμποδίζει την είσπραξη φόρων επί της ακίνητης περιουσίας, την υπερτροφία του δημόσιου τομέα (800.000 δημόσιοι υπάλληλοι σε μια χώρα 10 εκατ. κατοίκων) κ.ο.κ.  

Είναι Σεπτέμβριος του 2004, οι πολυδάπανοι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας έχουν ολοκληρωθεί, η θερμοκρασία στο Λεκανοπέδιο έχει πέσει και ο υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών της κυβέρνησης Καραμανλή που ανέλαβε τον Μάρτιο, ο Γιώργος Αλογοσκούφης, προκαλεί σοκ ανακοινώνοντας ότι το δημόσιο έλλειμμα είναι στην πραγματικότητα δύο φορές υψηλότερο από ό,τι εκτιμάτο επισήμως την τελευταία τετραετία. «Είναι ένα τεράστιο πρόβλημα» σχολιάζει με πρόσωπο χλωμό ο Ζαν-Κλοντ Τρισέ, ο διοικητής της ΕΚΤ. Η Αθήνα είχε παραποιήσει τα στοιχεία προκειμένου να μπει στο ευρώ. Τον πονοκέφαλο του Τρισέ εντείνει το γεγονός ότι πρέπει ταυτόχρονα να δώσει μάχη – μάταιη, όπως αποδείχθηκε – προκειμένου να εμποδίσει τον άξονα Σιράκ – Σρέντερ να ποδοπατήσει το σύμφωνο σταθερότητας που υποχρεώνει τα κράτη της ευρωζώνης να διατηρούν το έλλειμμά τους κάτω από το 3% του ΑΕΠ. Κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο του ευρώ.

Ειδικοί εμπειρογνώμονες της Eurostat στέλνονται στην Αθήνα για να ξεκαθαρίσουν την κατάσταση. Νομικά, όμως, έχουν σχεδόν μηδενικό δικαίωμα έρευνας. Και καταλήγουν να αποδεχθούν τα γεγονότα: η Ελλάδα είναι στο ευρώ και παραμένει. Η υπόθεση μπαίνει στο συρτάρι για μια πενταετία. Ξαναβγαίνει απότομα το φθινόπωρο του 2009, μετά την επιστροφή του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, με πρωθυπουργό τον Γιώργο Παπανδρέου. Η νέα ομάδα εννοεί να καθαρίσει την κόπρο του Αυγείου των προκατόχων της. Και αποκαλύπτει ότι το έλλειμμα ξεπερνάει το 12% του ΑΕΠ, ποσοστό δύο φορές μεγαλύτερο από ό,τι δείχνουν επισήμως τα στοιχεία. Το ελληνικό δράμα αρχίζει.  

Εκτακτη παρέμβαση του ΔΝΤ, δημιουργία ad hoc ευρωπαϊκών χρηματοπιστωτικών δομών (το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας ή EFSF) που θα χορηγήσει περισσότερα από 150 δισ. ευρώ, διαγραφή χρεών ιδιωτών επενδυτών ύψους 100 δισ. ευρώ: η Ελλάδα βρίσκεται στο επίκεντρο μιας πρωτοφανούς διεθνούς κινητοποίησης. Οι επίσημες ή δυνάμει χρηματοπιστωτικές απώλειες λόγω της ελληνικής κρίσης ξεπερνούν κατά πολύ εκείνες των ρωσικών δανείων του 1917, όταν ο Λένιν είχε αποκηρύξει τα χρέη του τσαρικού καθεστώτος. Συγκριτικά, η χρεοκοπία της Αργεντινής το 2001 είναι ασήμαντη. Το μοναδικό κατάλληλο σημείο αναφοράς είναι στην πραγματικότητα η ίδια η Ελλάδα, σημειώνει η «Φιγκαρό» παραπέμποντας στον Εντμόν Αμπού, τον γάλλο συγγραφέα και περιηγητή, που έγραφε το 1854 στο βιβλίο του «Η Ελλάδα του Οθωνα – Η σύγχρονη Ελλάδα»: «Η Ελλάδα είναι το μόνο γνωστό παράδειγμα χώρας που ζει σε πτώχευση από την ημέρα της ίδρυσής της. Ολοι οι προϋπολογισμοί, από τον πρώτο έως τον τελευταίο, είναι ελλειμματικοί. Χρειάστηκε να εγγυηθούν οι προστάτιδες δυνάμεις προκειμένου να διαπραγματευτεί ένα δάνειο από το εξωτερικό. Αλλά τα χρήματα που εξασφαλίστηκαν κατασπαταλήθηκαν από την κυβέρνηση χωρίς κανένα όφελος για τη χώρα».

Fast forward από το 1854 στην 1η Νοεμβρίου 2011 και την προκήρυξη δημοψηφίσματος από τον Γιώργο Παπανδρέου. Ο τότε πρωθυπουργός ήθελε να τεθεί στην κρίση των ψηφοφόρων το σχέδιο αντιμετώπισης της κρίσης, το οποίο είχε αποφασιστεί κατά την ευρωπαϊκή Σύνοδο Κορυφής του Οκτωβρίου. Μπροστά στον διεθνή σάλο που προκάλεσε η πρωτοβουλία του, ξεκρέμαστος απέναντι στην ελληνική κοινή γνώμη, προτίμησε να παραιτηθεί τρεις ημέρες αργότερα. Εχοντας ασκήσει τις μέγιστες δυνατές πιέσεις, το δίδυμο Μέρκελ – Σαρκοζί αποκτά διά παντός τη ρετσινιά ότι εμπόδισε να ακουστεί η «φωνή του λαού».

Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αφιερώσουν αναμφισβήτητα πολύ χρόνο προσπαθώντας να κατανοήσουν, να αποκρυπτογραφήσουν και να καταγράψουν τους έξι μήνες που ακολούθησαν την ορκωμοσία της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ τον Ιανουάριο και δη τις δύο εβδομάδες που μεσολάβησαν ανάμεσα στην προκήρυξη του δημοψηφίσματος από τον έλληνα Πρωθυπουργό και το χθεσινό πρωτοσέλιδο της «Μοντ» με τον τίτλο «Ο Τσίπρας ενδίδει στις αξιώσεις των δανειστών» – αλλά και τη δήλωση του ίδιου του Αλέξη Τσίπρα πως το Grexit θα ισοδυναμούσε «με ανατίναξη του κράτους». Αρκεί να γράψουν κάπου ότι «από την [τάδε ημερομηνία] και εξής, οι πολίτες της Ελλάδας κατάφεραν να πάρουν μια ανάσα».