Για το ευρώ ή για τον Αλέξη;

Τον Μάιο του 2005, ο γάλλος πρόεδρος Σιράκ είχε τη φαεινή ιδέα να θέσει σε δημοψήφισμα την επικύρωση του Ευρωσυντάγματος, το οποίο είχε καταρτίσει μια επιτροπή σοφών υπό τον Βαλερί Ζισκάρ Ντ’ Εστέν.

Ώς τότε, η νέα ευρωπαϊκή συνθήκη είχε περάσει από τις περισσότερες άλλες χώρες με ψήφο στα Κοινοβούλια. Μόνον η Ισπανία είχε κάνει δημοψήφισμα, με το Ναι να πλειοψηφεί συντριπτικά. Η Γαλλία ήταν η δεύτερη χώρα που έκανε δημοψήφισμα. Και, προς γενική έκπληξη, παρά το γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτικών δυνάμεων και το σύνολο σχεδόν των μεγάλων Μέσων υποστήριζαν το Ναι, στις κάλπες πλειοψήφησε καθαρά το Οχι. Η μεγάλη αυτή εκλογική ανατροπή συζητήθηκε και αναλύθηκε κατά κόρον. Και η εξήγηση που κυριάρχησε ήταν πως οι γάλλοι ψηφοφόροι δεν ψήφισαν τόσο για την Ευρώπη όσο για τον ίδιο τον πρόεδρο Σιράκ. Ο Σιράκ είχε διαλέξει το δημοψήφισμα, με την προσδοκία ότι το σαρωτικό Ναι, που προεξοφλούσε, θα πιστωνόταν στο πολιτικό του κεφάλαιο, θα ενδυνάμωνε την προεδρία του και θα αδυνάτιζε τη θέση της σοσιαλιστικής αντιπολίτευσης (η οποία υπέστη μια μικρή διάσπαση μεταξύ Ναι και Οχι). Οι ψηφοφόροι αποδέχθηκαν την πρόκληση, εξέλαβαν πράγματι το δημοψήφισμα ως μια ψήφο εμπιστοσύνης στον πρόεδρο και του απάντησαν Οχι.

Στη δημόσια συζήτηση που ακολούθησε στη Γαλλία, κάποιος υπενθύμισε μια παλιά συμβουλή ενός άλλου, σημαντικότερου, πολιτικού, του γερμανού καγκελάριου Κολ, την οποία ο Σιράκ είχε αγνοήσει. Στη Γερμανία, ως γνωστόν, τα δημοψηφίσματα δεν είναι ιδιαιτέρως δημοφιλή, ούτε θεωρούνται ιδιαιτέρως δημοκρατικό μέσο λαϊκής έκφρασης. Φταίει που ο Χίτλερ τα είχε χρησιμοποιήσει κατά κόρον ως μέσο νομιμοποίησης της αρπαγής της εξουσίας και της αυθαίρετης χρήσης της. Τέσσερα είχε εξαγγείλει. Και τα είχε κερδίσει όλα με μεγάλες πλειοψηφίες, φυσικά. Αλλά ο Κολ είχε προσθέσει έναν ακόμη λόγο για να απαντήσει στο ερώτημα γιατί δεν προκάλεσε ένα δημοψήφισμα για να επιδοκιμαστεί η επανένωση της Γερμανίας. «Στα δημοψηφίσματα» – είχε πει – «οι πολίτες τείνουν να αποφαίνονται όχι γι’ αυτό που ερωτούνται, αλλά γι’ αυτόν που τους ρωτά».

Στα καθ’ ημάς, τώρα.

Στο παράδοξο δημοψήφισμα της Κυριακής – όπου καλούμαστε να δεχθούμε ή να απορρίψουμε μια πρόταση που έχει αλλάξει ήδη δύο φορές και, επιπλέον, κανείς πια δεν μας απευθύνει – είναι φανερό ότι το τυπικό ερώτημα δεν έχει απολύτως κανένα νόημα. Κι όμως, θα απαντήσουμε Ναι ή Οχι. Σε ποιο ερώτημα; Κατά μία εκδοχή, στο ερώτημα «ευρώ» ή «δραχμή»; Ή – παραλλαγή – στο ερώτημα «ευρώ, πάση θυσία» ή «διαπραγμάτευση, ακόμη και με ενδεχόμενη θυσία του ευρώ»;

Αλλά, αν αυτό επικρατούσε ως θέμα του δημοψηφίσματος, δεδομένου ότι οι δημοσκοπικές πλειοψηφίες υπέρ της παραμονής στο ευρώ παραμένουν, σε όλες τις πρόσφατες δημοσκοπήσεις, μεγάλες, το αποτέλεσμα θα ήταν εύκολο να προεξοφληθεί. Θα ήταν ένας θρίαμβος του Ναι. Αλλά το αποτέλεσμα μοιάζει πιο αμφίρροπο. Γιατί; Αφενός επειδή, ένα μέρος του εκλογικού σώματος εξακολουθεί να πιστεύει (και πιθανότατα κάνει λάθος) ότι το Οχι δεν συνδέεται με κινδύνους εξόδου, αλλά με ευκαιρίες καλύτερης λύσης. Μα ο σημαντικότερος λόγος είναι ότι, όπως πάντα, το δημοψήφισμα εκλαμβάνεται και (ή κυρίως) ως ψήφος εμπιστοσύνης στον Αλέξη Τσίπρα, την κυβέρνησή του και τη διαπραγματευτική της τακτική.

Η αλήθεια είναι ότι ο Τσίπρας παραμένει δημοφιλής. Η αλήθεια είναι επίσης ότι, ανεξάρτητα με τη συμπάθεια προς το πρόσωπό του, η ιδέα της αποδοκιμασίας (και πολύ περισσότερο ανατροπής) ενός νέου Πρωθυπουργού, έξι μήνες μετά την εκλογή του, ακούγεται αφόρητα προσβλητική του δημοκρατικού μας αισθήματος. Οπότε, αναπόφευκτα, πάνω από την κάλπη θα πλανιέται ένα άρρητο, ανομολόγητο ερώτημα: «Εχετε εμπιστοσύνη στον Αλέξη; Κι έχετε τόσο τυφλή εμπιστοσύνη, ώστε να του δώσετε μια τόσο λευκή επιταγή, ένα εισιτήριο ανοιχτό για κάθε προορισμό;».