Διαβάζοντας (λάθος) τον Τσίπρα

«Η νέα κυβέρνηση…». Ο γερμανός συνομιλητής κομπιάζει. «Νέα; Ώς πότε μπορούμε να τη λέμε νέα;» αναρωτιέται. Στην ερώτηση αυτή μπορεί κανείς να ακούσει τη διαρκή αμηχανία της ευρωπαϊκής ελίτ για το τι τελικώς αντιπροσωπεύει η κυβέρνηση των ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ. Επειτα από πέντε μήνες, ο Τσίπρας και το κόμμα του παραμένουν ένα φαινόμενο που αξίζει να αποκαλείται «νέο», με την έννοια ότι διατηρεί ακόμη τη δυνατότητα να εκπλήσσει τους παρατηρητές του στην Ευρώπη.

Οι εταίροι δεν δυσκολεύονται να παραδεχτούν ότι είχαν διαβάσει λάθος τον Τσίπρα. Είχαν, όπως ομολογείται σήμερα, υπερεκτιμήσει κυρίως τη διαθεσιμότητά του να βρει modus vivendi με τους δανειστές και να προσαρμοστεί στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Τι έφταιξε γι’ αυτήν τη μεγάλη παρεξήγηση;

Χωρίς οικογένεια

Η πρώτη απάντηση που δίνεται ανατρέχει στον χρόνο ανάδυσης του ΣΥΡΙΖΑ ως διεκδικητή της εξουσίας, το 2012. Τότε ήταν ένα κόμμα εντελώς άγνωστο στις ευρωπαϊκές ηγεσίες. Δεν ανήκε σε καμία από τις μεγάλες ευρωπαϊκές πολιτικές οικογένειες. Δεν υπήρχαν οι οργανωτικοί και προσωπικοί δεσμοί που είχαν τα παλιά κόμματα με τους ευρωπαίους συντηρητικούς ή τους σοσιαλδημοκράτες. «Πώς να προβλέψεις τη συμπεριφορά μιας συμμαχίας με τόσες χαοτικά διαφορετικές και αντιφατικές απόψεις;» αναρωτιέται ο Πάβελ Τοκάρσκι, αναλυτής του Γερμανικού Ινστιτούτου Εξωτερικής Πολιτικής και Ασφάλειας (SWP). Για τον ίδιο έφταιγε και το γεγονός ότι ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν ένα κόμμα με «πολιτικούς χωρίς πείρα» που άρθρωναν «ένα ανέφικτο πρόγραμμα με κενές υποσχέσεις».

Ο ίδιος ο Τσίπρας φαίνεται ότι απέκτησε επίγνωση του προβλήματος της διεθνούς εικόνας του κόμματος πολύ νωρίς. Η προσπάθειά του να κατευνάσει τους φόβους της άλλης πλευράς και να επανασυστηθεί στο ευρωπαϊκό ακροατήριο ήταν συστηματική τα τελευταία δύο χρόνια πριν από τις εκλογές. Στην αρχή με «μεσίτες» τα στελέχη της γερμανικής Αριστεράς επιχείρησε να αποκτήσει συνομιλητές στην πολιτική τάξη στο Βερολίνο. Αλλά και απευθείας, με τους «εξαγώγιμους» οικονομολόγους του, είχε δοκιμάσει να αποδαιμονοποιήσει την πρότασή του στα κέντρα των αγορών, τη Νέα Υόρκη και κυρίως το Λονδίνο.

Πρώτη φορά Βερολίνο

Εκ των υστέρων εκτιμάται ότι η καμπάνια αυτή έφερε αποτελέσματα. Τουλάχιστον στο Βερολίνο και στις Βρυξέλλες επικράτησε η άποψη ότι, παρά την ακραία ρητορική του, ο επίδοξος Πρωθυπουργός της Ελλάδας ήταν, όπως λέγεται, «πολιτικό ζώον, ένας πραγματιστής που στο τέλος θα υπάκουε στο συμφέρον και θα προσαρμοζόταν στην ευρωπαϊκή πραγματικότητα».

Η άποψη αυτή εμπεδώθηκε μετά την πρώτη επίσκεψη Τσίπρα στο Βερολίνο. «Εκεί είδαμε όντως έναν πραγματιστή πολιτικό που, παρά την προεκλογική του ρητορική κατά της Μέρκελ, στάθηκε τουλάχιστον με σεβασμό απέναντι στη μακροβιότερη αιρετή ηγεσία στην ΕΕ. Φάνηκε ότι μεταξύ Μέρκελ και Τσίπρα υπήρχε ένα μίνιμουμ αλληλοκατανόησης» παρατηρεί ο Γιούλιαν Ράπολντ, επικεφαλής του προγράμματος ευρωπαϊκής πολιτικής του ανεξάρτητου think tank DGAP (Γερμανικό Συμβούλιο για την Εξωτερική Πολιτική).

Εκτός από πραγματισμό, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες φαίνεται ότι απέδιδαν στον έλληνα Πρωθυπουργό κι ένα άλλο χαρακτηριστικό: του «αντισυστημικού», με την καλή έννοια. Του νέου δηλαδή πολιτικού που, επειδή δεν είχε σχέση με τα παλαιά κόμματα, θα μπορούσε να σπάσει κάποιες από τις θεσμικές αγκυλώσεις της ελληνικής πολιτικής και να καταπολεμήσει τη διαφθορά, τη φοροδιαφυγή κι αυτό που οι Ευρωπαίοι έχουν πια συνηθίσει να αποκαλούν ελληνική «ολιγαρχία». Οπως παρατηρεί ο Ράπολντ, ήδη από τα μέσα του 2014, μετά τις ευρωεκλογές, υπήρχε στο Βερολίνο «η συνειδητοποίηση ότι για να αλλάξουν τα πράγματα στην Ελλάδα δεν αρκούσε μια κυβέρνηση που απλώς θα ψήφιζε τα μέτρα που της ζητούσαν οι εταίροι. Υπήρχε θεμελιώδες, θεσμικό έλλειμμα». Το συμπέρασμα ήταν ότι τα αποκαλούμενα συστημικά κόμματα δεν μπορούσαν να φέρουν την αλλαγή.

Το πείραμα

Μέσα σε αυτά τα συμφραζόμενα, ο Τσίπρας αντιμετωπίστηκε από ορισμένους κύκλους σαν ελπιδοφόρο πείραμα. Ομως η περίοδος της προσδοκίας δεν κράτησε πολύ. Η εντύπωση περί πραγματισμού άρχισε να ξεθωριάζει ήδη με τις πρώτες διαπραγματευτικές πρωτοβουλίες του Γιάνη Βαρουφάκη – που θεωρείται βασικός αυτουργός για την «καταστροφή της εμπιστοσύνης» μεταξύ της Αθήνας και των εταίρων. Οι αλλεπάλληλες αποτυχίες στις διαπραγματεύσεις έγιναν αντιληπτές ως «τζόγος» και «απόπειρα εκβιασμού» της Ευρώπης.

Για τον Ολαφ Μπίνκε του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων (ECFR), οι ευρωπαϊκές ηγεσίες – κυρίως η Μέρκελ, ο Ολάντ και ο Γιούνκερ – απέτυχαν να διαβάσουν σωστά το μήνυμα που τους έστελνε η Αθήνα: «Ο Τσίπρας και ο Βαρουφάκης ήταν από την αρχή πολύ συνεπείς στο μήνυμα ότι χωρίς νέο κούρεμα δεν θα υπάρξει λύση». Ο Τσίπρας, εκτιμά ο Μπίνκε, κατάφερε να σύρει τη Μέρκελ από το γήπεδο της λιτότητας στο γήπεδο της «ιερής ιδέας της ευρωπαϊκής ενοποίησης», απειλώντας να της φορτώσει την ευθύνη για την πρώτη έξοδο ενός μέλους της ΕΕ.

Παράλληλα πάντως με τη διαπραγματευτική εμπλοκή, ο Τσίπρας έχανε και το κεφάλαιο του μεταρρυθμιστή. «Κανείς πια δεν ελπίζει ότι ο Τσίπρας μπορεί να αλλάξει τα πράγματα στην Ελλάδα», λέει ο Τοκάρσκι, «ιδίως να πατάξει τη διαφθορά και τη φοροδιαφυγή, αφού από τον Ιανουάριο μέχρι σήμερα δεν έχουμε δει κανένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση». Την ίδια απογοήτευση εκφράζουν και πολιτικοί του σοσιαλδημοκρατικού στρατοπέδου, που, σε αντίθεση με τους συντηρητικούς, έβλεπαν στην αρχή με συμπάθεια την ελληνική κυβέρνηση. «Τι έχει κάνει πέντε μήνες τώρα; Τι έκανε με τους εφοπλιστές; Τι έκανε με τη λίστα Λαγκάρντ;» αναρωτιόταν βουλευτής του SPD σε συνομιλία του με «ΤΑ ΝΕΑ».

Σύμφωνα με τον Τοκάρσκι, καμία πλευρά δεν κατάφερε να διαβάσει σωστά την άλλη. Η Μέρκελ δεν κατάλαβε τις πραγματικές προθέσεις του Τσίπρα. «Αλλά κι ο Τσίπρας δείχνει ακόμη να πιστεύει ότι η Γερμανία και οι εταίροι θα υποχωρήσουν πρώτοι» λέει. «Η παρεξήγηση είναι αμοιβαία».