Διαχειριστές θησαυρών

Μια σύγχρονη θεωρία του χάους θα ήθελε έναν νέο και ταλαντούχο σκιτσογράφο να αντιδικεί με τους κληρονόμους του Φώτη Κόντογλου και να παρεμβαίνουν υπέρ του οι κληρονόμοι του Ηλία Βενέζη και του Στράτη Μυριβήλη. Κι όμως, τα παραπάνω συνέβησαν και μέσα από αυτά επανέρχονται προς συζήτηση θεμελιώδη ζητήματα όπως τα όρια που θέτουν οι κληρονόμοι των μεγάλων εν γένει δημιουργών – τα ηθικά δικαιώματα αλλά και η ίδια η υλική υπόσταση των έργων. Ολα αυτά με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Aϊβαλί» του Αντώνη Νικολόπουλου (Soloup) που εκδόθηκε απ’ τον Κέδρο, πυροδότησε την αντίδραση των απογόνων του Κόντογλου (αδελφών Μαρτίνου) και έφτασε στα δικαστήρια.

Τι ακριβώς όμως ήταν αυτό που προσήψε στον Soloup η άλλη πλευρά;  «Το κατηγορητήριο ξεκινούσε με ηθικής φύσεως επιχειρήματα, όπως δηλαδή ότι “προσβάλλω κατάφορα” τον Φώτη Κόντογλου με το γκράφικ νόβελ επειδή για παράδειγμα, 200 σελίδες παρακάτω από τις αναφορές μου στον Κυρ Φώτη (στο κεφάλαιο του Αχμέτ Γιορλουμάζ) “υπάρχουν σεξουαλικές συνευρέσεις”, όπως περιγράφεται ο έρωτας μιας Ελληνίδας με έναν Τούρκο στα Χανιά, λίγο πριν αποχωριστούν για πάντα. Κατέληγε όμως και σε περιουσιακής φύσεως απαιτήσεις, που έφτασαν κάποια στιγμή ακόμα και στα 20.000 ευρώ!», μου απαντά ο ίδιος ο σκιτσογράφος.

O μεγάλος συγγραφέας δεν είναι παρά μόνον ένα κομμάτι του βιβλίου, αφού υπάρχουν και τέσσερις ακόμη μαρτυρίες επώνυμων συγγραφέων προσφύγων από το Αϊβαλί, ανάμεσα σε χιλιάδες χιλιάδων άλλων προσφύγων και βίαια ανταλλαγμένων ψυχών και από τις δυο πλευρές του Αιγαίου, όπως όριζε η Συνθήκη της Λωζάννης.

«Το θέμα του βιβλίου μου δεν είναι ο Κόντογλου. Ο Κόντογλου, όπως και ο Ηλίας Βενέζης (σ.σ. έτσι εξηγείται και η παρέμβαση της κόρης του Βενέζη στην εκδίκαση της υπόθεσης που είχαμε την προηγούμενη Παρασκευή) και η Αγάπη Μολυβιάτη – Βενέζη, όπως και ο Αχμέτ Γιορουλμάζ, όπως και η γιαγιά μου η Μαρία και η γιαγιά μου η Αυγή, όπως εγώ και ο Μεχμέτ, είμαστε συνοδοιπόροι σε ένα ταξίδι που συνεχίζεται μέχρι σήμερα ανάμεσα στις δυο ακτές του Αιγαίου αλλά και του κόσμου ολόκληρου, παλεύοντας με τα κύματα των εθνικισμών και της μισαλλοδοξίας», εξηγεί ο Soloup και αναμφισβήτητα μέσα από τούτη την αντιδικία ανοίγει ένα μείζον θέμα που αυτόματα πυροδοτεί ένα ερώτημα:

ΦΟΡΟΣ ΤΙΜΗΣ. Ενα έργο δημιουργού επιπέδου Κόντογλου (ή οποιουδήποτε της γενιάς του ’30 και όχι μόνο) άραγε κινδυνεύει, παραχαράσσεται, διαδίδεται, έχει ανάγκη από μια νέα δομή, μια νέα τροποποίηση ή ακόμη και μια νέα φόρμα όπως αυτή που ο Soloup επιχείρησε; «Δεν πρόκειται σε καμία περίπτωση για παραχάραξη ή εκμετάλλευση του έργου τους γιατί ο καθ’ όλα νόμιμος τρόπος με τον οποίο έγινε το “Αϊβαλί” απαίτησε ιδιαίτερη μελέτη, προσοχή και σεβασμό. Εγώ θα προτιμούσα λέξεις όπως: “φόρος τιμής”, “ανάδειξη”, “ξαναζωντάνεμα”, για να περιγράψουμε αυτό που συνέβη ήδη στους πρώτους έξι μήνες της κυκλοφορίας του. Δηλαδή ανθρώπους που με αφορμή το γκράφικ νόβελ επέστρεψαν στον Κόντογλου και στον Βενέζη (ή ακόμα και τους διάβασαν για πρώτη φορά), βιβλιοθήκες να έχουν διαρκώς δανεισμένα τα δικά τους βιβλία, καθηγητές και γονείς να βρίσκουν αφορμές να μιλήσουν στα παιδιά τους για τη Μικρασιατική Καταστροφή ή και για τα λάθη του παρελθόντος. Οι πάνω από χίλιες υπογραφές αναγνωστών που μαζεύτηκαν τελευταία στιγμή με αφορμή τη δίκη για το “Αϊβαλί” αλλά και οι εκατοντάδες υπογραφές επωνύμων από πανεπιστημιακούς, συγγραφείς, καλλιτέχνες, δημοσιογράφους κ.λπ., νομίζω δείχνουν ολοφάνερα πως εδώ δεν μιλάμε για παραχάραξη και εκμετάλλευση, αλλά για ανάγκη επιστροφής σε αξίες μιας πνευματικής Ελλάδας και δίψα για πολιτισμό», μου λέει ο σκιτσογράφος και στη δύσκολη εξίσωση της δίκης του ήλθε να προστεθεί μια ενδιαφέρουσα μεταβλητή: η κόρη του Ηλία Βενέζη, Αννα Βενέζη – Κοσμετάτου παρενέβη με επιστολή υπέρ του σκιτσογράφου επαινώντας το έργο του, που όπως μαθαίνουμε ανανέωσε το ενδιαφέρον του κοινού για το έργο του πατέρα της.

Μίλησα τηλεφωνικά με την κυρία Βενέζη που βρίσκεται στην Κεφαλονιά: «Το “Αϊβαλί” είναι εκπληκτική δουλειά και στο πνεύμα του πατέρα μου. Απ’ τα σημερινά βιβλία στα σχολεία έχουν σχεδόν βγει ολότελα τέτοια έργα, απουσιάζει η γενιά του ’30. Κάθε χρόνο ο πατέρας μου έκανε μέχρι και έξι χιλιάδες αντίτυπα στα βασικά και πιο γνωστά έργα του και ξαφνικά πέσαμε στα χίλια. Πιστεύω πως ο τρόπος που έχτισε ο Soloup τις ιστορίες γύρω απ’ το Αϊβαλί ήταν ευφυής και νομίζω πως είναι ο καλύτερος τρόπος για να περάσουν κλασικά έργα στις νέες γενιές. Το ίδιο πιστεύω και για τις τηλεοπτικές σειρές που σε αντίθεση με τα θεατρικά έχουν τον τρόπο να εξελίσσουν δραματουργικά τους χαρακτήρες» σημειώνει η Αννα Βενέζη – Κοσμετάτου.

Πάντως, την Πέμπτη το απόγευμα υπήρξε μία θετική εξέλιξη. Συναντήθηκαν οι κληρονόμοι του Φώτη Κόντογλου με τον Soloup  και τις εκδ. Κέδρος και δημιουργήθηκε μία βάση συνεννόησης. Ειδικά μετά τη νέα έκδοση του βιβλίου στο οποίο αναφέρονται λεπτομερώς οι πίνακες του Κόντογλου που ενέπνευσαν συγκεκριμένα σκίτσα.

ΚΑΡΑΓΑΤΣΗΣ ΣΕ ΚΟΜΙΚ. Ενας ακόμη μεγάλος συγγραφέας, ο Μ. Καραγάτσης, έχει επίσης δώσει το έναυσμα για γκράφικ νόβελ. Οι Θανάσης Πέτρου και Δημήτρης Βανέλλης επέλεξαν το διήγημα «Η Μεγάλη βδομάδα του πρεζάκη» που έγινε κόμικ, αποδίδοντας μάλιστα στους κληρονόμους του μεγάλου συγγραφέα ποσοστό 5% ακαθάριστα πάνω στα πρώτα δύο χιλιάδες αντίτυπα. «Ετυχε να έχω δει το κόμικ που οι δύο δημιουργοί είχαν κάνει πριν (σ.σ. «Παραρλάμα και άλλες ιστορίες του Δημοσθένη Βουτυρά») και είχα ενθουσιαστεί και έτσι είπα αμέσως το ναι στον εκδότη τους Αρη Μαραγκόπουλο. Γενικά ελέγχω το έργο του πατέρα μου, δεν το αφήνω στην τύχη του, είμαι όμως ανοιχτή σε διασκευές», μου λέει η Μαρίνα Καραγάτση, κόρη του συγγραφέα και κληρονόμος του.

Κι αν οι παραπάνω ιστορίες απλώς ψηλαφίζουν το θέμα «δικαιώματα – κληρονόμοι μεγάλων δημιουργών», έχει ένα ενδιαφέρον τι γίνεται σήμερα με μερικά brands της μουσικής και της λογοτεχνίας στη χώρα μας. Χατζιδάκις και Τσιτσάνης, για παράδειγμα, ευπώλητοι και δημοφιλείς, έχουν την αυστηρή εποπτεία των κληρονόμων – παιδιών τους (Γιώργου Χατζιδάκι, Κώστα και Βικτωρίας Τσιτσάνη) και ενοποιητικός κρίκος είναι ο Σωτήρης Λυκουρόπουλος της Seed Point Music Publishing. «Τα δικαιώματα του πατέρα μας αποδίδονται σε εμάς και έχουμε αναθέσει στον Σωτήρη Λυκουρόπουλο την προώθηση του έργου του (σ.σ. 580 τίτλοι τραγουδιών σε πρώτη εκτέλεση). Απ’ την ΑΕΠΙ συνεχίζουμε και έχουμε την εκμετάλλευση της δημόσιας εκτέλεσης, δηλαδή σε τηλεόραση – ραδιόφωνο. Πάντα όλα υπό την εποπτεία του Σωτήρη και τη δική μας. Πρόσφατα, υπήρξε αφιέρωμα στον Τσιτσάνη που δεν ικανοποιούσε τους όρους της αισθητικής μας και είπαμε όχι. Γενικά όμως είμαστε ανοιχτοί όπως στο πρόσφατο παράδειγμα των διασκευών που έκανε ο Vassilikos στον δίσκο του “Sunday Cloudy Sunday”, που ήταν μια θετική έκπληξη για εμάς», λέει στα «ΝΕΑ» ο Κώστας Τσιτσάνης, γιος του μεγάλου συνθέτη. Ανεξίθρησκος ο Κώστας – αλλά και με τη βοήθεια του έμπειρου Λυκουρόπουλου, που για χρόνια υπήρξε εξάλλου στέλεχος της ΑΕΠΙ – φαίνεται να έχει βάλει σε ένα πολύ σοβαρό πλαίσιο το έργο του πατέρα του.

Eνα από τα κορυφαία ονόματα των γραμμάτων μας, ο Νίκος Καζαντζάκης, ανήκει σήμερα ως προς τα δικαιώματα στη Νίκη Σταύρου, κόρη του διπλωμάτη και εκδότη Πάτροκλου Σταύρου που απεβίωσε το 2014. Ο τελευταίος είχε υιοθετηθεί από τη σύζυγο του Καζαντζάκη Ελένη, η οποία είχε ιδρύσει τις εκδόσεις Καζαντζάκη, και έτσι είχε γίνει και δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων, κερδίζοντας μάλιστα σε παλιότερη νομική αντιπαράθεση τη συμμαχία ανιψιών του μεγάλου κρητικού συγγραφέα. Το σίγουρο είναι πως σε κάθε περίπτωση κληρονόμου ή δικαιούχου αποτυπώνεται εν μέρει και η δική του οπτική για το έργο που κληρονόμησε, η δική του προσωπικότητα αλλά και όλο το ναρκοπέδιο των δικαιωμάτων, περιουσιακών ή άλλων.

Οι ρεμπέτες και οι νομπελίστες
Δύο ακόμη περιπτώσεις λαϊκών συνθετών που είναι δημοφιλείς και συχνά γίνονται αφορμή για επανεκτελέσεις και διασκευές είναι οι Μάρκος Βαμβακάρης και Γιάννης Παπαϊωάννου. Τα δικαιώματα του πατριάρχη του ρεμπέτικου αποδίδονται στους δύο γιους του Στέλιο και Δομένικο και αξίζει να πω ότι και οι δύο είναι εντελώς ανοιχτοί στους νεότερους δημιουργούς (ας θυμηθούμε την τολμηρή διασκευή της «Φραγκοσυριανής» από τους Λοκομόντο). Και ο Παπαϊωάννου; «Μου αρέσουν οι διασκευές, είμαστε ανοιχτοί, αλλά να σέβονται το πρωτότυπο και να μην κάνουν του κεφαλιού τους. Ανήκουμε στην ΑΕΠΙ και παρακολουθούμε όσο μπορούμε το έργο του πατέρα μου. Θα ήθελα πάντως να σημειώσω ότι με ενδιαφέρει πολύ η διάδοση των πρωτότυπων εκτελέσεων» λέει στα «ΝΕΑ» η Χρύσα Παπαϊωάννου, κόρη του μεγάλου συνθέτη. Μαζί με τα αδέλφια της Αντώνη και Παναγιώτη έχουν την έγνοια των τραγουδιών του, ενώ τα δικαιώματά του θα συνεχίσουν να τους αποδίδονται για 70 χρόνια (βάσει διεθνούς νομοθεσίας) από τον θάνατό του. Τα ίδια χρόνια κατά τα οποία θα αποδίδονται τα δικαιώματα του έργου των δύο βραβευμένων μας με Νομπέλ Λογοτεχνίας, τα οποία αμφότερα ανήκουν στον Ικαρο. Ο Σεφέρης «αποδίδεται» στην Αννα Λόντου, κόρη της Μαρώς Σεφέρη και ο Ελύτης – που προσφάτως μεταφράστηκε και στα ιαπωνικά – στην ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου.