«Το μπουφάν της Χάρλεϊ» & «Ο κύριος Μάκης»: Η συνέχεια ύφους και ήθους

Βασίλης Κατσικονούρης είναι η πλέον ενδιαφέρουσα παρουσία τα τελευταία χρόνια στην ελληνική δραματουργία. Και επιθυμώ να αναλύσω αυτή τη διαπίστωση. Εχει να κάνει με τους άξονες της εν γένει ελληνικής διαχρονικής δραματουργίας. Από τα μέσα του 19ου αιώνα με τον Χουρμούζη, τον Βυζάντιο, τον Ραγκαβή, τον Μισιτζή, τον Αγγελο Βλάχο, τον Καρύδη, τον Κορομηλά, τον Καπετανάκη, τον Ησαΐα και ως έσχατο χρονολογικό όριο τους «Κούρδους» του Καμπύση, το ελληνικό θέατρο είχε έντονη την πυξίδα του στραμμένη προς τα χαίνοντα κοινωνικά προβλήματα. Μέσα στη Βαυαροκρατία, τις απανωτές «κατοχές», τις χρεοκοπίες, τους ρομαντικούς πολέμους (όπως η πρώτη εθνική καταστροφή του 1897 που μας παγίδευσε στο πρώτο ΔΝΤ, τον ΔΟΕ – Διεθνή Οικονομικό Ελεγχο -, που για να πάρει πίσω με 30% χρεολύσιο το δάνειο, έφτιαξε το ελληνικό μονοπώλιο και εισέπραττε τα έσοδα από το μαγειρικό αλάτι, το φωτιστικό πετρέλαιο, τα σπίρτα, το τσιγαρόχαρτο και τις τράπουλες!..), τότε που ξεκινήσαμε για την Κόκκινη Μηλιά με στρατό ξυπόλητων και οπλισμό φτυάρια, κασμάδες και δικράνια και ο πασάς της Λάρισας έσπασε τα σύνορα στον Δομοκό και απειλούσε να πιει καφέ στο Σύνταγμα σε τρεις μέρες, ενώ ο Αρχιστράτηγος Διάδοχος, μεταμφιεσμένος με τραγιάσκα σε αγρότη, πάνω σ’ ένα κάρο με σανό γύρισε στην Αθήνα, αλλά ένας αμερικανός δημοσιογράφος τον πήρε στο κατόπι και το ρεπορτάζ της επιστροφής του Στρατηλάτη δημοσιεύτηκε στους «Τάιμς της Ν. Υόρκης». Ε, ρε δόξες!

Αν επιστρέφω σε εθνικές ντροπές, αφού τις κατέγραψε και ο Παλαμάς στον πρόλογο της «Φλογέρας του Βασιλιά»: «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη Χώρα» – σας θυμίζει τίποτα; -, είναι γιατί θέλω να τιμήσω τους συγγραφείς που καταλογογράφησα παραπάνω, διότι έκαναν βαθιά με το νυστέρι κριτική στην πολιτική και στο φαύλο κράτος και στις συστηματικές καθυστερήσεις ώστε να δημιουργηθεί ένα ευρωπαϊκό κράτος δικαίου με αστικά χαρακτηριστικά. Οσοι το αποπειράθηκαν φάγανε «μαύρο», όπως ο Τρικούπης.

Ποια είναι τα θέματα της δραματουργίας του 19ου αιώνα. Η φαύλη Βουλή, τα δανεικά και αγύριστα πολιτών και πολιτείας, η αναρρίχηση των απατεώνων στα πόστα, η δωροδοκούμενη υπαλληλία, η ύποπτη Δικαιοσύνη, η τοκογλυφία, η εκλογική νοθεία και η φίμωση του Τύπου. Ο Σοφοκλής Καρύδης και ο Σούτσος πήγαν και φυλακή. Δεν είναι τυχαίο που ο 19ος αιώνας κλείνει με ένα θεατρικό αποκλειστικά ελληνικό υβρίδιο, την επιθεώρηση, μια λαϊκή απόπειρα επιστροφής της αριστοφανικής πολιτικής σάτιρας των ξεπεσμένων θεσμών κράτους και κοινωνίας.

Ο 20ός αιώνας θα φέρει στο προσκήνιο πάλι την έντιμη μέσω του θεάτρου κριτική ηθών, ιδεών και αξιών με τον Ξενόπουλο, τον Μελά, τον Χορν, τον Μπόγρη και βέβαια τους ποιητές δραματουργούς Καζαντζάκη, Σικελιανό, Πρεβελάκη, Ρώτα, Τερζάκη. Ακολουθούν οι έξοχοι της φαρσοκωμωδίας που ανιχνεύουν την παθογένεια της Ελλαδίτσας μέσα στον Εμφύλιο και στο Δόγμα Τρούμαν: Ψαθάς, Σακελλάριος, Γιαλαμάς, Τσιφόρος, Τσεκούρας, Ρούσσος κ.λπ. Και μετά το 1955 Καμπανέλλης, Περγιάλης, Σταύρου, Δαμιανός, Κ. Κοτζιάς, Λυμπεράκη και εντέλει η μεγάλη έκρηξη: Ζιώγας, Μουρσελάς, Ποντίκας, Σκούρτης, Μάτεσις, Καρράς, Διαλεγμένος, Μανιώτης, Στάικος, Τσικληρόπουλος, Χασάπογλου, Παπαδογεώργος, Λ. Αναγνωστάκη, Λ. Βιτάλη, Χρυσούλης, Μέντης, Ευθυμιάδης, Αρμένης – όλοι αυτοί, μηδενός εξαιρουμένου, έκαναν θέατρο κοινωνικής κριτικής, αποκάλυψαν κρυφές πληγές του συστήματος, αποδόμησαν τα στερεότυπα, έκαναν ποιητικό γεγονός την καθημερινή λαλιά, μίλησαν για τα αδιαμόρφωτα ιδεολογικά κυρίαρχα, δυστυχώςλούμπεν, στοιχεία μιας κοινωνίας χωρίς άξονες παιδείας, χωρίς αρχές και χωρίς ιδιωτικό και δημόσιο ήθος.

Αυτή τη γενναία σειρά ελλήνων συνειδητών πολιτών – θεατρικών συγγραφέων πολύ σπάνια τους τίμησε και το επίσημο κρατικό θέατρο αλλά και το θέατρο του ταμείου. Ευτυχώς υπήρξαν κάποια επιδοτούμενα σχήματα και σκηνοθέτες, ο Κουν, ο Θ. Παπαγεωργίου, ο Βουτέρης, ο Αρμένης, το Θεσσαλικό Θέατρο, η Πειραματική Σκηνή Θεσσαλονίκης και ο Ευαγγελάτος που έφερε στο προσκήνιο ελληνικό θέατρο από το 1450 έως τον Ψυχάρη για να διευρύνει σε βάθος παρελθόντος χρόνου την ιστορία του θεάτρου μας.  

Αυτή την ένδοξη πορεία έρχεται να διαδεχθεί ο Κατσικονούρης που μας έδωσε «Το γάλα», «Καλιφόρνια ντρίμινγκ», «Οι αγνοούμενοι», συνεχίζοντας την κριτική ματιά πάνω στα κοινά μας ήθη, τα αδιέξοδά μας, τις μικρές ή μεγάλες προδοσίες μας, την προσχώρησή μας στον παγκοσμιοποιημένο κυνισμό και την παγίδευσή μας στην καταναλωτική πανοπλία που σκεπάζει και κρύβει το υπαρξιακό μας κενό.

Στα δύο μονόπρακτα – μονολόγους που παίζονταν έως χθες και θα συνεχιστούν τη νέα περίοδο στο θέατρο του Μεταξουργείου ο Κατσικονούρης θρηνεί για τη μοναξιά, την κατάθλιψη των γηρατειών, τη θυσία μιας αποπροσανατολισμένης νεολαίας στον Μολώχ της ταχύτητας, της ερημιάς των φύλων, της ερημιάς των φίλων και του μαρασμού και των φυλλοβόλων και των αειθαλών καρποφόρων δέντρων της πατρικής κληρονομιάς.  Ο Κατσικονούρης στον μονόλογο «Ο κύριος Μάκης» που παίζει ο Ν. Ορφανός καταγγέλλει τη μοναξιά της υπάρξεως των απομάχων της ζωής, επειδή ακριβώς η αξία του ανθρώπου πλέον μετριέται με ομόλογα κι όχι πλέον με ομολογία ευγνωμοσύνης στον μόχθο των πατέρων. Ο Ορφανός που έχει αυτοσκηνοθετηθεί είναι νεότερος ηλικιακά από τον ρόλο και νομίζω πως δεν ήταν η καλύτερη ερμηνευτική επιλογή να καμώνεται σχηματικά τον γέροντα έτσι ώστε να μετατοπίζει το ενδιαφέρον του θεατή από το κείμενο στην προσπάθειά του να πείσει.

Η Αννα Βαγενά στο αριστούργημα του Κατσικονούρη «Το μπουφάν της Χάρλεϊ», που τώρα αξιοποιείται ουσιαστικά και αναδεικνύεται ως συνταρακτικό τέλεσμα μιας αλλοπαρμένης μάνας, είναι αφοπλιστικά έξοχη, πλήρης συναισθηματικά, κυρίαρχη των μέσων της και μέγα μάθημα απλότητας, μέτρου και ρεαλιστικής θεατρικής τεχνικής.

Θα θελήσουν να μαθητεύσουν στο υποκριτικό της ήθος τα μεταμοντέρνα θρασύτατα μειράκια;

«Το μπουφάν 
της Χάρλεϊ»
Κείμενο:
Βασίλης Κατσικονούρης
Σκηνοθεσία, ερμηνεία:
Αννα Βαγενά

«Ο κύριος Μάκης»
Κείμενο:
Βασίλης Κατσικονούρης
Σκηνοθεσία, ερμηνεία:
Νίκος Ορφανός

Οι παραστάσεις θα επαναληφθούν την επόμενη σεζόν στο θέατρο Μεταξουργείο