Ομόνοια: Η μυθολογία μιας πλατείας

Στέκομαι στο κέντρο της Πλατείας Ομονοίας. Ξύλινα ντεκ έχουν στηθεί εδώ για άγνωστη χρήση και ο Μπακάκος (που έχει μεταφερθεί παραπλεύρως στην Αγίου Κωνσταντίνου) είναι πια φούρνος στη μεριά όπου υπάρχει και ένας απ’ τους μεγάλους πάγκους εφημερίδων.

Από τη μία, τα ιστορικά κτίρια του Μεγάλου Αλεξάνδρου και του Μπάγκειον προς την οδό Αθηνάς. Από την άλλη, το Hondos με το σχέδιο της ελληνικής σημαίας και στην άλλη πλευρά το κτίριο που στέγασε στο ισόγειο το καφενείο Νέον και σήμερα είναι Βενέτης με τραπεζάκια πάλι έξω.

Ο κάποτε «ομφαλός της πόλης» στέκει αμήχανος σήμερα. Ο νοητός άξονας που συνδέει την 3ης Σεπτεμβρίου με την Αθηνάς χωρίζει το «νησί» της Ομόνοιας στην πάνω και στην κάτω πλευρά. Στην πάνω ανασαίνει μια ακόμη εμπορική ζωή με επιταχυντή τον σταθμό του μετρό και τον ηλεκτρικό και στην κάτω το αντεργκράουντ τμήμα με τις πιάτσες αλλά και μια εναπομείνασα αρτηρία με τους νέους περιοίκους, τα στέκια μεταναστών, τα ενεχυροδανειστήρια.

«Ολα τα λουλούδια ανθίζουν στην περιοχή» μου λέει βαθύς γνώστης της Ομόνοιας και διασχίζοντας τη Σατωβριάνδου (κάτω Ομόνοια) από τις παρυφές του Μεταξουργείου μέχρι τη Σωκράτους μπορείς να έχεις ένα δείγμα των αντιφάσεων, της πολυπλοκότητας και της δυναμικής.

Εδώ εξάλλου υπάρχουν από το τελευταίο καφενείο των μουσικών, που υπενθυμίζει μια παλιά παράδοση στεκιών των επαρχιωτών και κυρίως των δημοτικών οργανοπαιχτών, μέχρι το Αγγέλων Βήμα (πολυχώρος θεαμάτων και θεατρική σκηνή) αλλά και χαρτόκουτα στημένα για να κοιμούνται άστεγοι και ξενοδοχείο για εφήμερο αγοραίο έρωτα. Επιστρέφοντας στην πλατεία, επιβεβαιώνω έναν σπουδαίο ορισμό που μου δίνει ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ Παναγιώτης Τουρνικιώτης: «Η Ομόνοια ήταν και είναι ζωτικός πυκνωτής στη σύγχρονη μεγαλούπολη στην οποία ζούμε».

Οι πιάτσες εδώ ποικίλλουν παράλληλα με την κανονικότητα του κόσμου που περνάει με τα μέσα μεταφοράς ή εργάζεται πέριξ. Στην άλλοτε κραταιά Πλατεία Λαυρίου διασώζεται η ταμπέλα του δημοτικού κέντρου Ελατος, ενώ εδώ γίνεται πιάτσα από τις λεγόμενες grannys (μιας κάποιας ηλικίας πόρνες).

Παραδίπλα η Δώρου είναι στέκι τοξικομανών, αν και άλλοτε εδώ υπήρχαν κλαριντζίδικα ή ψητοπωλεία. Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, που είχαμε έντονη εσωτερική μετανάστευση και ολόκληρα χωριά μεταφέρονταν στην πόλη – για λόγους βιοποριστικούς -, η Ομόνοια εξελίχθηκε σε μια τρομερή πιάτσα με δημοτικά κέντρα (κλαρίνα).

Από αυτή τη δεξαμενή εξάλλου γεννήθηκε το είδος του λαϊκοδημοτικού τραγουδιού, ενώ άνθησαν και δεκάδες μικρές δισκογραφικές εταιρείες που διαμόρφωσαν και τον λεγόμενο ήχο της Ομόνοιας. Ολόκληρη η περιοχή έχει πλέον ένα μαγαζί – τα Αγρίμια της Πλατείας Βάθη, ιδιοκτησίας του κ. Μπάρμπα.

Το καφενείο Ζίτσα στη Βερανζέρου παραμένει ένα απ’ τα μέρη που έχουν αναφορά στην επαρχία και συγκεντρώνει ακόμη και σήμερα Ηπειρώτες ή περαστικούς για έναν καφέ. Και στην ίδια οδό το Πολυδύναμο 4ο Αστυνομικό Τμήμα (για χρόνια το θυμόμαστε στη Σωκράτους, όπου σήμερα είναι πια το ξενοδοχείο Χριστιάνα και απέξω κάνουν πιάτσα κινέζες πόρνες μετά το απόγευμα) στέκεται απέναντι από την κομματική οργάνωση του ΚΚΕ.

Δύο εικόνες, δύο νομιμότητες που μοιάζουν σε ασθενή συμμαχία με το γύρω επισφαλές τοπίο. Εδώ, στη Μαρίκας Κοτοπούλη, έχει ανακαινιστεί το ιστορικό γαλακτοπωλείο Στάνη και πιο πάνω μέχρι την Πλατεία Ομονοίας και τον Hondos υπάρχει γκέι πιάτσα έξω από το σινεμά ταινιών πορνό Κοσμπολίτ.

Η μικροσκοπική οδός Ξούθου, κάθετα, δεν έχει τίποτε από την αίγλη των παλιών λουτρών και του γκέι μπαρ Γκράφιτι. Εχει μόνο πεζοδρομηθεί σε ένα τμήμα της κάτω απ’ τη Σωκράτους. Α, και λουτρά παλαιού τύπου υπάρχουν πια μόνο στη Ζήνωνος. Αυτά τα ολίγα για την επικαιροποίηση του χώρου.

Μια βαθιά φιλοσοφική και επιστημονική ματιά όμως βοηθάει τη χαρτογράφησή μας. Ο Π. Τουρνικιώτης είναι ο κατάλληλος. «Ολα μετριούνται με αφετηρία την Ομόνοια. Σταθμός της ιστορίας της πλατείας είναι η κατασκευή του σταθμού του ηλεκτρικού, ενώ, αν και παλιότερα πήρε διάφορες μορφές, ήταν πάντα τετράγωνη.

Η επόμενη μεγάλη αλλαγή έρχεται στα 60s, το αυτοκίνητο ήρθε με αισιοδοξία, τα αυτοκίνητα γυρίζουν γύρω απ’ την πλατεία που μετατρέπεται σε κόμβο εξυπηρέτησης, αν και ποτέ, όπως είπα, δεν υπήρξε κυκλική.

Μετά το 2000 ο σχεδιασμός της είχε δύο προβλήματα: έγινε για να εξυπηρετηθούν οι μεγαλύτερες ροές αμαξιών, ενώ και η Αθήνα πέρασε σε μια απομείωση του Κέντρου, έχασε το Κέντρο τη δυναμική των κοινωνικών του δράσεων» μας λέει ο καθηγητής και συμπληρώνει: «Σήμερα με μια προσεγμένη διαχείριση του χώρου μπορεί να επανακτήσει τη δυναμική της και να ξαναγίνει πραγματική πλατεία. Η αποφόρτιση της κίνησης από την Πανεπιστημίου και η απόδοση των τριών τετάρτων της πλατείας στα κτίρια προβλεπόταν από το Rethink που εγκαταλείφθηκε ως σχέδιο απ’ την προηγούμενη κυβέρνηση. Το σχέδιο εδραζόταν σε μια άλλη αντίληψη για το πώς πρέπει να βιώνουμε το Κέντρο. Η Ομόνοια παλιότερα ήταν ο τόπος όπου συνέρρεε η επαρχία, ένα πεδίο διερχομένων και σε ό,τι σχεδιάσουμε θα πρέπει να μην αποκλείσουμε τις πολλαπλές χρήσεις του χώρου. Η κατεύθυνση δίδεται απ’ τους ίδιους τους πολίτες, δεν αλλάζεις την κοινωνική δομή με το ζόρι. Η πόλη, το Κέντρο είναι χώροι όπου συναντιούνται πολιτικές και πολιτισμικές ομάδες διαφορετικές και συνυπάρχουν».

Και σήμερα, θα προσέθετα, πως αυτή η μπερδεμένη ετερογένεια και η συνύπαρξη ισχύουν, ακόμη και με στρεβλώσεις και τις ακρότητες ενός εγκαταλειμμένου χώρου που έχει πάψει να αποτελεί προορισμό και ισχύει μόνο ο διαμετακομιστικός του χαρακτήρας.

 Μια εξαίρεση σε αυτό είναι ο πρωτοποριακός χώρος Μπαγκλαντές στη γωνία Σωκράτους και Χαλκοκονδύλη, όπου και τρεις καλλιτέχνες (Βάσω Καμαράτου, Κώστας Κουτσολέλος και Βασίλης Νούλας) αποφάσισαν να στεγάσουν τη ματιά τους πάνω στις παραστατικές τέχνες. «Ανοίξαμε με τις “Ωδές στον πρίγκιπα” του Νίκου Αλέξη Ασλάνογλου και κάναμε φέτος τρεις παραγωγές. Επιλέξαμε τον χώρο ως φτηνό, ως μέρος του μητροπολιτικού Κέντρου που μας ενδιαφέρει και βλέποντας τις παρεμβάσεις από τα πάνω των ιδρυμάτων για το Κέντρο (όπως το Remap ή το Rethink) διατυπώνουμε τη δική μας πρόταση. Δεν εμβαπτιζόμαστε ως λαϊκοί στο Κέντρο, είμαστε παιδιά του Κέντρου, εδώ μένουμε» μου λέει ο Βασίλης Νούλας, άνθρωπος των περφόρμανς, ιδρυτικό μέλος του Μπαγκλαντές και της ομάδας Nova Melancholia.

Πώς ήταν όμως η πρώτη εμπειρία ενός μικρού θεατρικού χώρου σφηνωμένου στο υπογάστριο της πόλης, δίπλα σε στέκια μεταναστών και, σημειώστε το αυτό, σε απόσταση αναπνοής από πιάτσα τοξικομανών στη Χαλκοκονδύλη; «Ηρθε πολύς κόσμος και από τη γειτονιά. Ενας κύριος που έμενε στο δίπλα ξενοδοχείο – ξενώνα για αστέγους που έχει επινοικιάσει ο Δήμος Αθηναίων ερχόταν κάθε τόσο και έβλεπε παραστάσεις» μου λέει ο Νούλας και παρατηρώ τον χώρο των παιδιών δίπλα στο καφέ Μακάο (δεν λέω παραπάνω πράγματα) της οδού Χαλκοκονδύλη.

Ο Νούλας είχε παλιότερα κάνει μια περφόρμανς με άξονα το λεύκωμα του Γιώργου Ιωάννου για την Ομόνοια. Μια περφόρμανς πάνω στην πλατεία που αναβίωνε μέρος της μυθολογίας της. Μια μυθολογία που θέλει τον Ιωάννου, τον Μιχάλη Κατσαρό, τον Ασλάνογλου, τον Κουμανταρέα, τον Χατζιδάκι θαμώνες στα πέριξ καφενεία και βέβαια μια μυθολογία ενός χώρου που τροφοδότησε την τέχνη με τραγούδια, διηγήματα, μυθιστορήματα, πίνακες.

Θυμίζω τα έργα του Τσαρούχη για το Νέον, τον δίσκο «Κέντρο διερχομένων» των Νίκου Μαμαγκάκη – Γιώργου Ιωάννου, τις «Μπαλάντες της Οδού Αθηνάς» του Χατζιδάκι. Σημαίνον πρόσωπο της μυθολογίας της Ομόνοιας και ο ποιητής και εκδότης Γιώργος Χρονάς που έχει γράψει πολλές φορές για την περιοχή. «Οσο υπήρχαν η “Καθημερινή” και η “Βραδυνή” όλα ήταν αλλιώς. Η Ελένη Βλάχου πήγαινε από Μουρούζη με τον σοφέρ της και μόλις έστριβε τη Σωκράτους και έβλεπε την ταμπέλα του Λαμιράζ, έβλεπε το “α” και έλεγε πως ήθελε έψιλον. Οταν έφυγαν οι δύο εφημερίδες, άλλαξε όλη η Ομόνοια, δεν είχε την επιτήρηση Αστυνομίας. Ο Τύπος επηρέαζε την πολιτική εξουσία. Εμένα στην Ομόνοια με πήγε ο ποιητής Μιχάλης Κατσαρός στο Νέον και στον Μεγάλο Αλέξανδρο όπου ναύτες και στρατιωτικοί άλλαζαν και έβαζαν τα στρατιωτικά τους ρούχα σε σακούλα.

Υπήρχε το ζαχαροπλαστείο Μεγάλη Βρετανία, ο Κουμανταρέας και όλοι ήταν εκεί. Μετά το ’70 ήρθαν τα χάπια και το αλκοόλ. Σήμερα, υπάρχει πιάτσα εδώ, έχουν πια προστεθεί και οι μετανάστες, πάντα η Ομόνοια ήταν το μάθημα του έρωτος.

Ο Θάνος Βελούδιος έβαζε νόμισμα στο πουκάμισο και έλεγε σε αυτόν που τον ενδιέφερε πως αν θες αυτό το νόμισμα θα με ακολουθήσεις. Η Ομόνοια ήταν σαν ομφαλός της γης, άλλαζε όπως άλλαζαν οι άνθρωποι και τα ντεκόρ της. Ολη η επαρχία ερχόταν εδώ, από κάποια στιγμή και μετά δεν πέρναγε γυναίκα. Θυμάμαι τον Γιώργο Ιωάννου σαν θηρίο να μπαίνει στην πλατεία από διαλείμματα γραψιμάτων, τον Κουμανταρέα στα υπόγεια σφαιριστήρια, πρωινές ώρες, εκεί κατέληγαν τα παιδιά της επαρχίας, μυήθηκαν στον έρωτα σε αυτή την πλατεία. Η Ομόνοια δεν θα πεθάνει ποτέ» μου λέει ο Γιώργος Χρονάς.

Η Ομόνοια σήμερα διατηρεί μέρος της μυθολογίας της. Είναι όμως και ένα άθροισμα βάρβαρων εικόνων. Πλάι στα εναπομείναντα ιστορικά μαγαζιά, όπως ο Κτιστάκης ή η Στάνη, έχουν ξεφυτρώσει δεκάδες ενεχυροδανειστήρια. Ο τελευταίος οίκος ανοχής στη Μενάνδρου 45 έκλεισε πριν από εφτά χρόνια.

Και πλάι στις πόρνες και τους τοξικομανείς που αναζητούν τη δόση τους επιβιώνει μια σειρά από επαγγελματίες και μικροβιοτέχνες του κέντρου. Ενας τέτοιος, με πολλές δεκαετίες πείρας στην Ομόνοια, είναι ο Γιάννης Γεωργιλάκης, κουμπάρος του Στέλιου Καζαντζίδη και ιδιοκτήτης μαγαζιού με στερεοφωνικά στην Αγίου Κωνσταντίνου.

Από το 1973 ξεκίνησε να δουλεύει στα στερεοφωνικά του Θωμαδάκη στη Βερανζέρου. «Τότε η Ομόνοια είχε πολλά μαγαζιά. Κάθε μαγαζί είχε τον κόσμο του, ήταν πιάτσα με επιμέρους πιάτσες. Για 20 χρόνια διατηρούσα μαγαζί στη Γερανίου, ενώ η χρυσή εποχή του εμπορίου ήταν από το 1980 ώς το 1995.

Ηταν όταν ήρθε το βίντεο και η Ομόνοια ήταν πολύ ζωντανός εμπορικός χώρος. Σήμερα η περιοχή είναι πολύ επικίνδυνη, μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις, δεν υπάρχει αστυνόμευση. Στη Γερανίου πριν από δυο χρόνια σκότωσαν μπροστά μου έναν άνθρωπο και νόμιζα πως γυρίζουν ταινία» μου λέει ο Γεωργιλάκης πνιγμένος στα στερεοφωνικά του και με φόντο τη φωτογραφία του Καζαντζίδη που ερχόταν συχνά Ομόνοια να τον δει.

Διακτινίζομαι στην άλλη πλευρά της πλατείας, προς το ιστορικό οπλοπωλείο στα Χαυτεία. Ο πομάκος λούστρος Κώστας Ουζούν είναι δεκαπέντε χρόνια εδώ και έχει στήσει το κασελάκι και τα βερνίκια του κάτω από τον ήλιο. «Η Ομόνοια παραμένει δυνατή, αλλά όχι όπως παλιά. Δεν έχει πια καφενεία, έχει αλλάξει, τώρα όλοι είναι περαστικοί από εδώ και έχει μειωθεί και η πελατεία, άντε να γυαλίσω 7-8 πελάτες τη μέρα» μου λέει. Η Ομόνοια, δυναμική, ρευστή, σκληρή, παραμένει καθρέφτης της πόλης και ίσως της συγκυρίας μας.