Ο ήχος της μουσικής σαν κλάμα

Δεν άρεσε σε όλους εξαρχής. Η δικαίωση του μεγάλου σαξοφωνίστα της τζαζ  όμως, που πέθανε χθες σε ηλικία 85 ετών, ήταν μεγάλη όσο και η επιρροή του στη μουσική

Λίγο υποψιασμένος να ήταν κανείς, θα καταλάβαινε αμέσως τι δαίμονας ήταν εκείνος ο πιτσιρικάς: δεν ήταν πολλοί οι συνομήλικοί του τη δεκαετία του 1940 που αγόραζαν σαξόφωνα γυαλίζοντας παπούτσια και που μόλις τα κρατούσαν για πρώτη φορά νόμιζαν ότι παίζονται ελεύθερα όπως ένα παιχνίδι. Τέτοια όμως ήταν η περίπτωση του Ορνέτ Κόλμαν, του γιου ενός εργάτη και μιας υπαλλήλου γραφείου κηδειών. Τόσο ανορθόδοξα θα ξεκινούσε από τη γενέτειρά του, το Φορτ Γουόρθ του Τέξας, και έτσι αντισυμβατικά θα συνεχιζόταν. Από την μπάντα του σχολείου του θα διωχνόταν γιατί αυτοσχεδίαζε στη διάρκεια εμβατηρίων. Στα πρώτα του r’n’b συγκροτήματα, όπως εκείνο του Pee Wee Crayton, οι συνάδελφοί του θα τον κοιτούσαν με μισό μάτι κάθε που θα προσπαθούσε να παίξει όπως ένιωθε. Και παρόλο που θα μετακόμιζε στο Λος Αντζελες και θα έπεφτε με τα μούτρα στο διάβασμα, ενίοτε κατάκοπος από τη δουλειά ως χειριστής ασανσέρ και από τα ξενύχτια, ο Κόλμαν απέφευγε τα γνωστά στυλ. Κινούνταν σχεδόν ενορατικά.  

Η ηχογράφηση του ντεμπούτου του στην Atlantic, του προφητικού «The Shape of jazz to come» το 1959, σήμαινε για τους αρτηριοσκληρωτικούς ότι ο τύπος αυτός βρήκε επιτέλους ανθρώπους για να συνεννοηθεί. Εκείνοι βέβαια δεν ήταν άλλοι από τους Ντον Τσέρι, Τσάρλι Χέιντεν ή Μπίλι Χίγκινς: λίγα άλλα σχήματα θα μπορούσαν να ακουστούν πιο ελεύθερα και από be bop. Οχι ότι δεν έλειπαν οι επικριτές – οι εμφανίσεις τους στο Five Spot της Νέας Υόρκης έκαναν κάποιους να ψάχνουν την έξοδο πριν τελειώσουν το ουίσκι τους, άλλους να ακούν υπνωτισμένοι και μερικούς να τσακώνονται ζωηρά. Η εξερευνητική προσέγγιση του Κόλμαν, η διαισθητική σχεδόν επικοινωνία του με την τρομπέτα του Τσέρι, είχαν ως αποτέλεσμα όχι συνηθισμένα σόλο, αλλά κάτι σαν επίμονο κλάμα, που προφανώς και ξένιζε ορισμένους. Τα άλμπουμ «Free Jazz» ή «Change of the Century», από τα ιδρυτικά ενός ολόκληρου είδους, δεν έδειξαν ευτυχώς διάθεση αλλαγής. Ειδικά για την καταπιεστική κληρονομιά be bop, ο άνθρωπός μας θα έλεγε κατόπιν ότι βασίζονταν απλώς σε αλλαγές του τόνου, όχι σε «κινήσεις»: «Εγώ ήθελα να παίζω ιδέες, αλλαγές, κινήσεις και νότες που δεν αναπαράγονταν».

ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Η πρωτοπορία όμως που αρχικά φαίνεται αλλόκοτη, κάποια στιγμή αρέσει. Στα χρόνια που ακολούθησαν ο Κόλμαν δεν έπαψε να μαγνητίζει τα βλέμματα με τα λαμπερά κοστούμια του και τα αφτιά με τους δυσνόητους αφορισμούς του, η μουσική του όμως δικαιωνόταν όπως κάποτε ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός. Από την ορχηστρική δικαιοσύνη που επεδίωκε με το «Prime Time» του ’78 και την επιστράτευση του γιου του Ντενάρντο στα ντραμς (τον οποίο είχε αποκτήσει με την ποιήτρια Τζέινι Κόρτεζ), μέχρι το Πούλιτζερ για το «Sound Grammar» του 2007, ο «μουσικός φιλόσοφος» όπως θα χαρακτηριζόταν, επηρέαζε συναδέλφους του όπως ο Σόνι Ρόλινς και ο Λου Ριντ ή ο Πατ Μεθένι και ο Τζέρι Γκαρσία. Στην Ελλάδα εμφανίστηκε το 2008 στο Παλλάς, σε μια ντελιριακή εμφάνιση με την οποία προσηλύτισε και τους πλέον δύσπιστους. Πέθανε χθες, Πέμπτη, σε ηλικία 85 ετών, από καρδιακή προσβολή στο σπίτι του στο Μανχάταν. «Ηταν περιπετειώδης», είχε πει για εκείνον ο Ρόλινς. «Χρειάζεται τεράστιο θάρρος για να παίξεις μουσική που σε πολλούς δεν αρέσει και να την ακολουθήσεις μέχρι το τέλος».