Μελέτες θανάτου

«Ο Θάνατος και ο Αγρότης»
Οδεύοντας προς το τέλος και της εαρινής περιόδου, όπου συνήθως για λίγες παραστάσεις στεγάζονται σε μεγάλους και μικρούς θεατρικούς ή άλλους βολικούς χώρους απόπειρες ερμηνείας κυρίως λογοτεχνικών κειμένων, θα μείνω σε δύο άκρως ενδιαφέρουσες, και για το κείμενο που αξιοποιούν αλλά και για την ερμηνεία που το επενδύει.

Θα ακολουθήσω τη χρονολογική σειρά των κειμένων. Εξάλλου τα χωρίζουν αιώνες. Στον πολυχώρο πολιτισμού Faust (μπαρ – θέατρο – εκθεσιακός χώρος με νεομπαρόκ διακόσμηση) παίχτηκε ένα εξόχως ερεθιστικό κείμενο-πεζό θεατροποιημένο σε μετάφραση Αντώνη Πέρη και επεξεργασία για τη σκηνή και σκηνοθεσία της Ρούλας Πατεράκη. Πρόκειται για το έργο του Γιοχάνες φον Τεπλ «Ο Θάνατος και ο Αγρότης». Κατ’ αρχάς πρέπει να αναφερθώ σε μια αξεπέραστη δυσκολία για τον έλληνα θεατή. Ο θάνατος στις ευρωπαϊκές γλώσσες είναι θηλυκού γένους! (Βγάλτε όσα ιδεολογικά συμπεράσματα θέλετε!) Θυμάμαι πόσο δυσχερές ήταν πριν από πενήντα χρόνια να συμβιβαστούμε με την ιδέα, όταν ανέβηκε στο Εθνικό Θέατρο το έργο του Κασόνα «Η κυρά της Αυγής», όπου κυρά ήταν ο θάνατος και την κυρα-θάνατο έπαιζε έξοχα, βέβαια, η Αρώνη!

Σκέφτομαι συχνά μήπως, έστω δημοτικίζοντας, μεταφράζαμε ανάλογα κείμενα όπου ο θηλυκός ευρωπαίος θάνατος γίνεται θεατρικό πρόσωπο να μιλάμε για: «Η ΘΑΝΗ». Η δική μας παράδοση με τον καβαλάρη Χάρο, λεβέντη και γόητα που στοιχειώνει και την αρχαία λογοτεχνία αλλά κυρίως το δημοτικό τραγούδι (είναι μάλιστα και παντρεμένος με τη Χαρόντισσα!) μας δυσκολεύει να ταυτιστούμε με τη σκηνική εικόνα μιας γυναικείας φιγούρας.

Από την άλλη δεν μπορείς να βάλεις στη θέση τού θηλυκού θανάτου έναν άνδρα στην ελληνική παράδοση ηθοποιό γιατί ο ευρωπαίος θηλυκός θάνατος έχει τον ψυχισμό, τις στρατηγικές, τη συναισθηματική φόρτιση της γυναικείας ψυχολογίας. Η Ρούλα Πατεράκη το τόλμησε και κατόρθωσε να μας κάνει να ξεπεράσουμε αυτή την υπαρκτή ιδεοληψία μας.

Το έργο αυτό που επέλεξε να ερμηνεύσει και να σκηνοθετήσει είναι μια πρώιμη ρομαντική κατάθεση σε μια Ευρώπη όπου η ιστορία αρχίζει να πολλαπλασιάζει τους μηχανισμούς της κρεατομηχανής. Στο έργο είναι εμφανή τα γνωρίσματα ενός πεισιθάνατου ιδεώδους. Εκκινώντας από κείμενα της Αγίας Γραφής, κυρίως της Παλαιάς Διαθήκης, όπου η ζωή είναι κοιλάδα κλαυθμώνος και τα πάντα είναι ματαιότης ματαιοτήτων, όπου τη θέση του αρχαίου ψυχοπομπού Ερμή έχει πάρει ο άγγελος ψυχοπομπός Μιχαήλ (ο Γαβριήλ είναι για τα χαρμόσυνα μαντάτα!), ο Τεπλ γράφει έναν σχεδόν πλατωνικό διάλογο, όπου εκλαϊκεύεται η μελέτη θανάτου που διαπερνά τον διάλογο «Φαίδων», που κάνει με τους επισκέπτες του στο σπήλαιο-φυλακή ο Σωκράτης την παραμονή που θα πιει το κώνειο.

Η Πατεράκη μετέφερε το σκηνικό χώρο σ’ ένα νοσοκομείο ή άσυλο όπου ο άρρωστος Αγρότης (Συσσοβίτης) συνομιλεί περιδεής με τον απροσδόκητο επισκέπτη του, τη Θανή, που με πληθώρα ποιητικών, συμβολικών, μεταφυσικών, επιχειρημάτων προσπαθεί να τον πείσει πως πλατωνικότατα ο θάνατος είναι η μετάβαση στην αληθινή αιώνια ζωή απ’ όπου έχουμε τραγικά εκπέσει.

Ο Συσσοβίτης είναι θαυμάσιος στον τρόμο του, στην έκπληξή του μπροστά στο μοιραίο και στην παράλυσή του μπροστά στη γοητεία του θανάτου.

Η Πατεράκη αποδεικνύει άλλη μια φορά πόσο ουσιαστική ηθοποιός είναι, με πόσο λιτά μέσα, με πόση εσωτερική τεχνική και αφοπλιστική γοητεία μπορεί να υποδυθεί την άρνηση με θεατρική θετικότητα.

Ωραίο το περιβάλλον της Εύας Νάθενα και θετικές οι παρουσίες της Σοφιανίδου και του Μαυράκη.

Στις ημέρες που ζούμε ομολογώ πως με τρομάζει η αφοπλιστική πειθώ της ρητορικής του θανάτου!

«Η Σύλβα και ο Δράκος»

Στο μπαρ-θέατρο Χαμάμ παιζόταν έως προχθές ένα εξαίσιο κεφάλαιο, αυτόνομο αλλά ουσιαστικό, από το βραβευμένο έργο του Θωμά Κοροβίνη «Ο γύρος του θανάτου». Πρόκειται για τον μονόλογο μιας λαϊκής τραγουδίστριας και εκδιδόμενης περιστασιακά γυναίκας που συνευρέθη με τον «δράκο» του Σέιχ Σου. Εγώ δεν πρόκειται να μπω στο παιχνίδι αν ήταν ή δεν ήταν ο εκτελεσθείς ως δράκος Παγκρατίδης αυτός που η ετυμηγορία των ενόρκων αποφάσισε. Ο Κοροβίνης έγραψε ένα εξαίρετο βιβλίο και στη λογοτεχνία η αλήθεια είναι άλλη από την αλήθεια της ζωής. Ακόμη κι αν ο συγγραφέας ήθελε να δικαιώσει μετά θάνατον έναν αδίκως θυσιασθέντα, η ζωή, όποια κι αν είναι, όταν γίνεται λογοτεχνία μετατρέπεται σε μυθοπλασία. Για μένα η πλέον εντυπωσιακή δικαίωση αυτής της διαπίστωσης είναι η ειρωνικότατη απονομή του Βραβείου Λογοτεχνίας της Ακαδημίας της Σουηδίας (Νομπέλ) στα απομνημονεύματα του Τσόρτσιλ!

Ο μονόλογος της Σύλβας είναι ένα αριστούργημα γραφής. Θα ήταν λάθος αν κανείς έβλεπε στο κείμενο του Κοροβίνη μια σχεδόν απομαγνητογράφηση μιας λαϊκής γυναίκας, δηλαδή μια μίμηση λαϊκού ύφους και ήθους. Το υλικό είναι αυθεντικό αλλά η επεξεργασία του είναι συνειδητή, οδυνηρή καλλιτεχνική μετατροπή της ζωής σε ρυθμό. Ο Κοροβίνης έγραψε μια παρτιτούρα, ό,τι έκανε ο Χατζιδάκις με τις «Λαϊκές ζωγραφιές» του περνώντας μια μελωδία του Βαμβακάρη σε ένα άλλο μουσικό ήθος και άλλο όργανο άλλης παράδοσης.

Τον άθλο να κάνει αυτόν τον ρυθμό θεατρικό ρυθμό τον ανέλαβε η Νένα Μεντή και οικοδόμησε ένα μνημείο θεατρικού ρυθμού και ύφους. Τον ρυθμό σ’ αυτόν τον μονόλογο τον καθορίζουν τα πλήρη και τα κενά, τα νοήματα, οι εικόνες, η λαϊκή εκφραστική αλλά και οι σημαίνουσες σιωπές, όπως σε κάθε μουσική παρτιτούρα. Ετσι ο μονόλογος με την παρεμβολή άγνωστων αλλά εξαίσιων ρεμπέτικων τραγουδιών δίκην χορικών σ’ αυτή τη λαϊκή τραγωδία, όπου η απελπισία, το περιθώριο, η τρυφερότητα και μια σεμνότητα στεγνή καθορίζουν και καθαγιάζουν την παρέκκλιση και την ερωτική πείνα.

Η Μεντή μετέτρεψε το έξοχο κείμενο σε μια συνταρακτική λαϊκή τραγωδία που πήγε και συνάντησε την Αννα Μανιάνι στην ταινία του Παζολίνι.

Αποκαλυπτική η μουσική παρουσία του Παναγιώτη Τσεβά με το ακορντεόν του.

«Ο Θάνατος και ο Αγρότης»
Συγγραφέας:
Johannes von Tepl
Μετάφραση:
Αντώνης Πέρης
Σκηνοθεσία:
Ρούλα Πατεράκη
Ηθοποιοί:
Αλέκος Συσσοβίτης, Ρούλα Πατεράκη

«Η Σύλβα και ο Δράκος»
Συγγραφέας:
Θωμάς Κοροβίνης
Σκηνοθεσία, ερμηνεία: 
Νένα Μεντή
Ακορντεόν:
Παναγιώτης Τσεβάς