Γιατί έπεσε έξω η διαπραγμάτευση

Είναι βασική αρχή της διαπραγμάτευσης ότι αν προσέρχεσαι στο τραπέζι υποστηρίζοντας ότι κατέχεις την απόλυτη αλήθεια δεν θα πάρεις τίποτα. Ακριβώς δηλαδή ό,τι συνέβη στη διαπραγμάτευση με τους δανειστές τον τελευταίο χρόνο, όταν λίγο μετά τις ευρωεκλογές η κυβέρνηση Σαμαρά κατέβασε τα μολύβια. Μόνο που στην ελληνική περίπτωση, κάθε παίκτης της διαπραγμάτευσης είχε και τη δική του απόλυτη αλήθεια. Αν συνυπολογίσει κανείς ότι σε αυτήν προστέθηκαν οι εσφαλμένες εκτιμήσεις των δανειστών, πολιτικές σκοπιμότητες, η αλλαγή κυβέρνησης και μια γενναία δόση ελληνικού δράματος, δεν είναι να απορεί που η διαπραγμάτευση έπεσε έξω.

Οκτώβριος 2014. Ο εντεταλμένος του έλληνα πρωθυπουργού χτυπάει δυνατά το χέρι στο τραπέζι. Σύμφωνα με αυτόπτη μάρτυρα, ουρλιάζει ότι δεν υπάρχει περίπτωση να δεχθεί η κυβέρνηση μείωση των κατώτατων συντάξεων και του ΕΚΑΣ. Οι κραυγές προκαλούν σοκ στα τεχνικά κλιμάκια της τρόικας στην Αθήνα. Και όχι τυχαία. Η έντονη αντίδραση δεν προέρχεται από τους συνήθεις υπόπτους της λαϊκής Δεξιάς. Είναι ο Σταύρος Παπασταύρου αυτός που χτυπά το χέρι στο τραπέζι, προφανώς κατ’ εντολήν του Αντώνη Σαμαρά.

Η σκηνή της «μετάλλαξης» του τεχνοκράτη που υπήρξε από τους πιο νηφάλιους και σοβαρούς (κατά παραδοχή των ίδιων των εκπροσώπων των δανειστών) συνομιλητές της τρόικας επί των ημερών της προηγούμενης κυβέρνησης έμεινε χαραγμένη στη μνήμη των τροϊκανών. Οχι τόσο για το δράμα που εμπεριείχε και προκαλεί αλλεργία έως και απέχθεια στους σκληρούς τεχνοκράτες της τρόικας. Αλλά επειδή εξέπεμψε το μήνυμα ότι η κυβέρνηση δεν είχε την πολιτική βούληση να ολοκληρώσει την πέμπτη αξιολόγηση του προγράμματος αν οι δανειστές δεν επεδείκνυαν ευελιξία.

Ούτως ή άλλως, το πουλόβερ της διαπραγμάτευσης και το μεταρρυθμιστικό προφίλ που είχε καταφέρει να χτίσει ο Αντώνης Σαμαράς τα προηγούμενα δύο χρόνια είχαν αρχίσει να ξηλώνονται ήδη από την επομένη των ευρωεκλογών. Δανειστές και εταίροι θεώρησαν την ένταξη στοιχείων της Λαϊκής Δεξιάς στην κυβέρνηση ως ένδειξη ότι ο Σαμαράς, πιεζόμενος από την νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, θα έκανε στροφή στον λαϊκισμό. Δεν άργησαν να δικαιωθούν. Για τους δανειστές, η υπόθεση της «παραίτησης» του Χάρη Θεοχάρη από τη θέση του γενικού γραμματέα Δημοσίων Εσόδων ήταν απλώς η επιβεβαίωση ότι ο Σαμαράς δεν σκόπευε να προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις, ούτε πίστεψε ποτέ πραγματικά στην ανάγκη σύστασης ανεξάρτητων Αρχών.

Η εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση Σαμαρά είχε ήδη κλονιστεί σοβαρά. Το κερασάκι στην τούρτα ήταν η απαίτηση της Αθήνας τον περασμένο Σεπτέμβριο να μεταφερθούν οι διαπραγματεύσεις με την τρόικα στο Παρίσι. Η αντιμνημονιακή παντιέρα που σήκωσε ο Σαμαράς δηλώνοντας ότι θα σκίσει τα Μνημόνια προκάλεσε την ολική ρήξη. Μόνο που αυτή έμελλε να φανεί λίγο αργότερα.

Οι Γερμανοί έγιναν έξαλλοι όταν άκουσαν το περασμένο φθινόπωρο τον Γκίκα Χαρδούβελη να διακηρύττει την έξοδο από το Μνημόνιο. Σύμφωνα με μια γραμμή πληροφόρησης, όταν τα νέα έφθασαν στο Βερολίνο, ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε απαίτησε εξηγήσεις από τον Χαρδούβελη. Το υπουργείο Οικονομικών αναγκάστηκε λίγο μετά σε αναδίπλωση.

Ομως ήταν ήδη αργά όταν το περίφημο mail Χαρδούβελη (προέβλεπε, μεταξύ άλλων,  αύξηση του ΦΠΑ στα ξενοδοχεία από 6,5% σε 13% και πάγωμα των ονομαστικών συντάξεων το 2016 και το 2017) απεστάλη από το υπουργείο Οικονομικών στο τέλος Νοεμβρίου σε μια ύστατη προσπάθεια να επιστρέψει η τρόικα στην Αθήνα για να ολοκληρωθεί η αξιολόγηση. Η τρόικα δεν ήρθε ποτέ.

Οπως ειρωνικά σχολίαζε πηγή προσκείμενη στους δανειστές, «τελικά αυτός που έδιωξε την τρόικα ήταν ο Σαμαράς και όχι ο Τσίπρας».

Το ερώτημα που πλανάται σαν φάντασμα είναι γιατί η τρόικα και το Βερολίνο δεν στήριξαν τον Σαμαρά επιδεικνύοντας μεγαλύτερη ευελιξία. Το γεγονός ότι ο κάθε παίκτης της διαπραγμάτευσης έχει να αφηγηθεί και τη δική του εκδοχή είναι ενδεικτικό των διαφορετικών στόχων και εκτιμήσεων στις τάξεις των δανειστών, αλλά και των λάθος εκτιμήσεων που έγιναν. Η εκδοχή του ΔΝΤ, ήδη από το περασμένο φθινόπωρο, ήταν ότι η πέμπτη ήταν και η τελευταία αξιολόγηση του ελληνικού προγράμματος και άρα σε καμία περίπτωση δεν έπρεπε να χαλαρώσει το πρόγραμμα, αν η Ελλάδα ήταν να επιστρέψει σε έναν χρόνο από τότε στον δρόμο της «Αρετής».

Παραμονές των εκλογών της 25ης Ιανουαρίου, εκπρόσωποι ευρωπαϊκών χωρών που υποστηρίζουν τη σκληρή γραμμή έναντι της Ελλάδας εκτιμούσαν ότι ένα κόμμα όπως ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα μπορούσε να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα με τη σφραγίδα του ΔΝΤ και ότι θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο για τον Αλέξη Τσίπρα να κάνει τη μεγάλη στροφή.

Οι Γερμανοί από την πλευρά τους φαίνεται να πίστευαν ότι παρά την αλλοπρόσαλλη προεκλογική ρητορική ο Τσίπρας θα έκανε τη στροφή και έχοντας νωπή λαϊκή εντολή θα μπορούσε να ψηφίσει ένα ευρύ πακέτο μεταρρυθμίσεων που δεν μπόρεσαν να ψηφίσουν οι προηγούμενοι. Την ίδια ώρα, υπάρχουν ενδείξεις ότι κάποιοι στο Βερολίνο είχαν μέχρι και την τελευταία στιγμή ελπίδες ότι ο Σαμαράς θα μπορούσε να εκλέξει Πρόεδρο της Δημοκρατίας στη δεύτερη ψηφοφορία. Το παζλ των λανθασμένων εκτιμήσεων συμπλήρωσαν οι εκτιμήσεις άλλων ευρωπαϊκών χωρών ότι τα πράγματα με την Ελλάδα ήταν τόσο οριακά, ώστε «δεν θα μπορούσαν να γίνουν χειρότερα με τον ΣΥΡΙΖΑ».

Διχόνοια στις τάξεις των δανειστών

Το πρώτο τρίμηνο διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και αντίστοιχης διαπραγματευτικής τακτικής δεν μπορούσε παρά να προκαλέσει σοκ στους δανειστές. Δεν ήταν μόνο η απειρία και οι διπλωματικοί εξτρεμισμοί (κυρίως του Γιάνη Βαρουφάκη) που πολλές φορές ξεπέρασαν τα όρια της απρέπειας. Η εμμονή του ΣΥΡΙΖΑ στην «πολιτική διαπραγμάτευση» έναντι των συγκεκριμένων προτάσεων ώστε «να βγαίνουν οι αριθμοί» ήταν από την αρχή βασικό αγκάθι στη συνεννόηση των δύο κόσμων. Το ίδιο και οι επανειλημμένες διαρροές από την πλευρά της Αθήνας ότι η συμφωνία έρχεται «τις επόμενες εβδομάδες ή και ημέρες», την ώρα που πηγές που βρίσκονταν κοντά στις συνομιλίες της κυβέρνησης με τους δανειστές έλεγαν ότι «είμαστε πολύ μακριά ακόμη» και ότι «η κυβέρνηση μας κοροϊδεύει παρουσιάζοντας ως βάση συμφωνίας μια έκθεση ιδεών».

Είναι σαφές ότι οι δύο πλευρές δεν μιλούν την ίδια γλώσσα. Το απέδειξε το χάσμα ανάμεσα στις ελληνικές προτάσεις και στο πακέτο που παρουσίασε στον έλληνα Πρωθυπουργό ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ το βράδυ της Τετάρτης. Αυτό παρότι – αν και απρόθυμα – Ευρωπαίοι και ΔΝΤ σεβάστηκαν την ευαισθησία της κυβέρνησης να μην έρχεται η τρόικα στην Αθήνα και να δημιουργηθεί το Brussells Group. Ή ακόμη και τη σπουδή με την οποία η κυβέρνηση διέψευδε οποιαδήποτε αναφορά στην τρόικα και στην έλευση των τεχνικών κλιμακίων (όπως είχαν αποκαλύψει «ΤΑ ΝΕΑ» στις 5 Μαρτίου, λίγες ημέρες πριν από την έλευσή τους), τα οποία περιφέρονταν σε ξενοδοχεία της Αθήνας.

Πηγές που βρίσκονταν κοντά στις συνομιλίες της κυβέρνησης με τους δανειστές δεν συμμερίστηκαν ποτέ το τελευταίο τετράμηνο την αισιοδοξία της Αθήνας ότι η συμφωνία είναι μόλις μια ανάσα μακριά. Εξαρχής μάλιστα έκαναν λόγο για ασαφείς προτάσεις που «δεν έβγαιναν». Το πρόβλημα, όμως, για την άλλη πλευρά είναι δομικό. Αφορά το γεγονός, όπως το έθετε αρμόδια πηγή, ότι «ουδέποτε η κυβέρνηση Τσίπρα δέχθηκε να σεβαστεί τις δεσμεύσεις της προηγούμενης κυβέρνησης και πάντα κινούνταν στην εντελώς αντίθετη κατεύθυνση».

Η βασική αυτή διάσταση σε συνδυασμό με τη συνολικότερη δυσκαμψία του ΣΥΡΙΖΑ προκάλεσε διαφωνίες και διχόνοια στις τάξεις των δανειστών. Οχι μόνο ανάμεσα στην παραδοσιακά πιο ήπια Κομισιόν, την ώρα μάλιστα που ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ επιχειρεί να δώσει νέα πνοή και αίγλη στον απαξιωμένο θεσμό του προέδρου, και στους σκληρούς του ΔΝΤ και της ΕΚΤ. Αλλά και ανάμεσα σε μέχρι πρότινος «άσπονδους φίλους», όπως ο Πολ Τόμσεν και ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε.

Σύμφωνα με μια γραμμή πληροφόρησης, πάει καιρός που ο επικεφαλής του ευρωπαϊκού τμήματος του ΔΝΤ και οι στενοί σύμβουλοι του γερμανού υπουργού Οικονομικών τσακώνονται επειδή δεν έκλεισε η πέμπτη αξιολόγηση του ελληνικού προγράμματος επί της προηγούμενης κυβέρνησης. Η διαφωνία δεν είναι χωρίς σημασία. Μέχρι πρότινος οι μεν με τους δε βρίσκονταν σε απόλυτη σύμπλευση και συνεννόηση για την ανάγκη να μη δοθεί στην Ελλάδα συγχωροχάρτι και να τηρηθεί κατά γράμμα το σκληρό πνεύμα του προγράμματος. Αλλά μάλλον είναι αργά για δάκρυα.