Η Μονόπολη των Ιδρυμάτων

Ας ξεκινήσουμε από μια μικρή ιστορία. Τα ογκώδη σκηνικά μιας «νοικιασμένης» παράστασης όπερας ξεκίνησαν από το Σαν Φρανσίσκο για την Ελλάδα. Λόγω απεργίας στο λιμάνι ο ναύλος χάθηκε. Τα σκηνικά, μέσω Νέας Υόρκης, κατέληξαν στη Βαρκελώνη κι έπειτα στην Αλεξάνδρεια, πριν από τον Πειραιά, ανεβάζοντας το κόστος σε επταψήφιο νούμερο, όπως τουλάχιστον ισχυρίζονται συνδικαλιστές του χώρου. Μετά τις παραστάσεις, τα ογκώδη σκηνικά – όπως και άλλα, επίσης ογκώδη, μιας ολλανδικής παραγωγής όπερας – για να απαλύνουν λίγο το κόστος αφέθηκαν ως παρακαταθήκη στην Εθνική Λυρική Σκηνή, με προοπτική να ξαναχρησιμοποιηθούν (άλλο εάν οι μηχανισμοί που «κινούν» τα σκηνικά της ολλανδικής παραγωγής βρίσκονται πλέον στο Αμστερνταμ).

Αυτή η μικρή ιστορία τέθηκε στα στελέχη του Ιδρύματος Νιάρχου και του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος που δέχτηκαν να απαντήσουν στις ερωτήσεις των «ΝΕΩΝ» για το πρόγραμμά τους στον τομέα του πολιτισμού, στο πλαίσιο διαμόρφωσης μιας «νέας γειτονιάς πολιτισμού» με άξονα τη Λεωφόρο Συγγρού, η οποία, όπως υποστήριξαν – στα προηγούμενα κεφάλαια της έρευνας – και οι εκπρόσωποι του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Ωνάσης (Αφροδίτη Παναγιωτάκου και Εφη Τσιότσιου), δεν επιχειρεί να υποκαταστήσει την κρατική πολιτιστική πολιτική, αλλά «να την ενισχύσει και να τη συμπληρώσει».

Η ιστορία των σκηνικών πέρασε στη συζήτηση με στελέχη του Ιδρύματος Νιάρχου, καθώς αποτελούν ένα μικρό κομμάτι από το μέλλον και την παρακαταθήκη της Λυρικής Σκηνής που θα φιλοξενηθεί μετά την άνοιξη του 2016 στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο Φάληρο. Τέθηκε δε μαζί με το ερώτημα: η φιλοξενία περιλαμβάνει και σκηνικά σαν αυτά, τα ογκώδη, της παρακαταθήκης; Η απάντηση των εκπροσώπων (Γιώργος Αγουρίδης, Γιάννης Τροχόπουλος, Ελλη Ανδριοπούλου, Πάνος Παπούλιας, Λένα Βλαβιανού, Αννα-Μαρία Κοσμόγλου) ήταν ότι καμία όπερα στον κόσμο δεν αποθηκεύει τα σκηνικά της δίπλα στον χώρο των παραστάσεων. Αυτό σημαίνει ότι η προσωρινή λύση που βρήκε η διεύθυνση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, να νοικιάσει δηλαδή ειδικό χώρο για τα ογκώδη σκηνικά, βαρύνει την ίδια και το ελληνικό Δημόσιο. Το οποίο καλείται να αναλάβει και το πλήρες οικονομικό βάρος λειτουργίας της κτιριακής δωρεάς των 566 εκατ. στο Φάληρο στη φάση λειτουργίας του που τοποθετείται – ύστερα από τη μετακίνηση της Λυρικής Σκηνής και της Εθνικής Βιβλιοθήκης στον χώρο των 170 στρεμμάτων – στις αρχές του 2017. Ενα κόστος που, όπως έχει υπολογιστεί με βάση και τις μελέτες – προτάσεις των εθνικών οργανισμών, εκτιμάται σε τουλάχιστον 21,5 εκατ. ευρώ ετησίως. Πέρα από τα έξοδα για τη λειτουργία του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και τη συντήρηση των κήπων και κτιρίων, που θα αναλάβει εξ ολοκλήρου το Δημόσιο, όπως σημειώνεται στη σύμβαση που κύρωσε τη δωρεά αλλά διευκρίνισαν εμφατικά προς «ΤΑ ΝΕΑ» και τα στελέχη του Ιδρύματος Νιάρχου.

Μέγαρο Μουσικής

Και αυτό ενώ το Δημόσιο επίσης θα είναι αναγκασμένο να πληρώνει τοκοχρεολύσια της τάξης των 22 εκατ. ευρώ ετησίως για τα δάνεια του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, το οποίο, σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες, θα περάσει στην ιδιοκτησία του Δημοσίου που κατά πλειοψηφία θα ελέγχει και το Διοικητικό Συμβούλιο. Συνδικαλιστές και άνθρωποι του χώρου της όπερας – όπως η λυρική τραγουδίστρια και μέλος του Τμήματος Πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ Μαργαρίτα Συγγενιώτου ή ο πρόεδρος της Ενώσεως Λυρικών Πρωταγωνιστών Ελλάδας Βαγγέλης Χατζησίμος – έθεσαν στο πλαίσιο της έρευνας των «ΝΕΩΝ» το ερώτημα: γιατί το Μέγαρο Μουσικής, με την ιδανική για χρήση όπερας και σε αποθηκευτικούς χώρους και μηχανισμούς σκηνής Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη και τις διάσημες ανά την υφήλιο πλέον για την ακουστική τους αίθουσες, δεν χρησιμοποιείται από τον «ιδιοκτήτη» (Δημόσιο) για τη στέγαση της Λυρικής Σκηνής; Οταν μάλιστα βρίσκεται κοντά στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας και διαθέτει – αντίθετα με το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος – συγκοινωνιακές υποδομές (μετρό, λεωφορεία κ.λπ.) και αποτελεί κεντρικό πέρασμα. Για την απάντηση τόσο από τη διοίκηση της Λυρικής όσο και από τα στελέχη του Ιδρύματος Νιάρχου «ΤΑ ΝΕΑ» παραπέμφθηκαν στο Δημόσιο.

Κάτι αντίστοιχο συνέβη και στην περίπτωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης που στεγάζει υπό δυσμενέστατες, είναι η αλήθεια, συνθήκες τους «εθνικούς θησαυρούς της ιστορίας μας» και όπου το Δημόσιο δεν έχει αναλάβει, φέρ’ ειπείν, την ψηφιοποίηση 300 πολύτιμων και μοναδικών παγκοσμίως ελληνικών χειρογράφων της Καινής Διαθήκης (κάποια από τα οποία, όταν στάλθηκαν για εκθέσεις στο εξωτερικό, χρειάστηκε να ασφαλιστούν προς 13 εκατ. δολάρια το καθένα στους Λόιντς). Το έργο ανέλαβε το Κέντρο Μελέτης Χειρογράφων της Καινής Διαθήκης (Center for the Study of New Testament Manuscripts) του Τέξας και το εκτίμησε σε 835.000 ευρώ. Ανθρωποι του Κέντρου, δε, ανέλαβαν ήδη να δουλέψουν με τα πολύτιμα, μοναδικά χειρόγραφα σε αίθουσες δίχως καν τα στοιχειώδη (ούτε καν κάμερες ασφαλείας) μέχρι τον Αύγουστο. Οπως αναφέρει στην προσωπική του ιστοσελίδα, ανάμεσα σε κείμενα για το έγκλημα εκατομμυρίων γυναικών με τις αμβλώσεις, ο υπεύθυνος του εν λόγω προγράμματος Ντάνιελ Μπ. Γουάλας, μόνο το τεχνολογικό υλικό που χρησιμοποιείται εκτιμάται σε 80.000 δολάρια. Ο διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης Φίλιππος Τσιμπόγλου εξήγησε στα «ΝΕΑ» ότι η ψηφιοποίηση αυτή, μαζί με εκείνη 100 αριστοτελικών χειρογράφων που συζητείται με το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, ως συμφωνίες «συμφερότερες από αυτές που κάνει η Google», μπορεί να αποφέρει (διεθνή) έσοδα στη Βιβλιοθήκη από την αγορά των ψηφιοποιημένων αντιγράφων. Ενώ σε αντάλλαγμα  εκχωρεί στους εργολάβους της ψηφιοποίησης «μόνο το δικαίωμα να διαθέτουν το ψηφιοποιημένο υλικό προς χρήση στους χώρους τους».

Ενα κοινό σημείο, που αφορά επίσης τα οικονομικά των δύο εθνικών οργανισμών που προγραμματίζεται να φιλοξενηθούν – σύμφωνα με τη σύμβαση που υπογράφτηκε το 2009 – στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, είναι ότι τα έσοδα από κυλικεία, πωλητήρια κ.λπ. των δύο οργανισμών θα καταλήγουν στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, το οποίο θα διοικείται στη φάση λειτουργίας από το Δημόσιο και θα χρηματοδοτείται επίσης από αυτό. Ακόμη και αν οι όποιες συμβάσεις για κυλικεία, συνεργεία καθαρισμού κ.λπ., αλλά και με πρόσωπα που θα προσληφθούν στην παρούσα φάση υλοποίησης του έργου από το – ελεγχόμενο σήμερα, κατά τη σύμβαση, από τους μετόχους του Ιδρύματος Νιάρχου – Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, θα πρέπει να υιοθετηθούν από το Δημόσιο για τουλάχιστον πέντε χρόνια, σύμφωνα πάντα με τους όρους της σύμβασης.

Κάτι αντίστοιχο θα συμβαίνει και με τα λογότυπα των δύο εθνικών οργανισμών, της Λυρικής Σκηνής και της Βιβλιοθήκης. Τα οποία δεν επιτρέπεται από την κυρωμένη με ΦΕΚ σύμβαση να χρησιμοποιούνται ή να αναρτώνται αυτόνομα (σε αφίσες κ.λπ.) στον χώρο του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος στο Φάληρο. Αλλά μόνο υπό το κεντρικό λογότυπο του χώρου: π.χ. Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος – Εθνική Λυρική Σκηνή.

Μπροστά σε αυτά φαντάζουν μικρότερες οι ανησυχίες που εξέφρασαν συνδικαλιστές και άνθρωποι του βιβλίου για την εκκένωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης, ακόμη και από τα χειρόγραφα – «ασημικά» του έθνους, που θα μπορούσαν να εκτίθενται στο ιστορικό Βαλλιάνειο Μέγαρο, κατά τα πρότυπα ξένων εθνικών βιβλιοθηκών, όπως η Γαλλική στο Μέγαρο της οδού Ρισελιέ. Και αυτό με κόστος αποκατάστασης που έχει εκτιμηθεί σε μελέτη του κατέχοντος την έδρα Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ Σπυρίδωνα Πολλάλη, αναπληρωτή προέδρου του εφορευτικού συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης και προέδρου του Κολλεγίου Αθηνών, σε 12,5 εκατ. ευρώ. Με ορίζοντα τετραετίας στην αποπεράτωση της σταδιακής αποκατάστασης του ιστορικού μεγάρου που φέρει υπογραφή Τσίλερ.

Μετακλήσεις και αμοιβές

Μικρότερες φαντάζουν και οι ανησυχίες ανθρώπων της όπερας για την ολοένα αυξανόμενη «ενοικίαση» ξένων παραγωγών από τη Λυρική Σκηνή ή τη συμπαραγωγή με ξένους οργανισμούς και τη μετάκληση πολλών ξένων καλλιτεχνών – ακόμη και για μουσική εκγύμναση – με αμοιβές πολλαπλάσιες των εγχώριων (75 ευρώ μεικτά στη Λυρική και 1.000 στο Ηρώδειο, έναντι έως 5.000 για τους μετακαλούμενους ξένους – και μάλιστα αποπληρωτέων εν μέσω παραστάσεων και όχι μαζί με τα λοιπά έξοδα της παραγωγής σε ένα 9μηνο, μαζί με τους προμηθευτές π.χ. ξύλων ή μουσαμάδων, όπως συμβαίνει με τους έλληνες καλλιτέχνες).

Και μια και μιλάμε για αμοιβές, μπροστά στην εξομοίωση – όπως υποστήριξαν στα «ΝΕΑ» λυρικοί καλλιτέχνες – των αμοιβών από τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών με εκείνες που δίνει, επί παραδείγματι, η «φτωχή» Ενωση Ελλήνων Μουσουργών, φαντάζει πολύ θεωρητικότερος ο σκεπτικισμός καλλιτεχνών για την «οξύτητα» που θεωρεί ότι προτείνει και προσφέρει η Στέγη, η οποία δηλώνει ότι έχει την πυξίδα της στραμμένη στην πρωτοπορία και τη σύγχρονη δημιουργία. Οταν τέθηκε το ερώτημα στις κυρίες Αφροδίτη Παναγιωτάκου και Εφη Τσιότσιου (του Ιδρύματος Ωνάση) «πόση οξύτητα επιτρέπετε;», η απάντηση ήρθε με ένα στόμα: «Πολλή». Στην πράξη αυτή η οξύτητα, όπως τα γυμνά με τα τατουάζ σε προβολή στην Πλατεία Θεάτρου τις προάλλες, έφτασε να αποκαθηλωθεί ύστερα από «διαμαρτυρία» ιερέα. Ομως αρκετοί είναι οι καλλιτέχνες που θεωρούν ότι στις τυχόν προτάσεις τους – απέναντι στις οποίες δηλώνει «ανοιχτή» η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών – «θα γίνεται δεκτή όση οξύτητα βολεύει κέντρα εξουσίας». Οπως γίνεται με την «αφομοίωση του Μπρεχτ από τον καπιταλισμό, εξαφανίζοντας τα ορμέμφυτα του πυρήνα των έργων του, που είναι η επαναστατική ανατροπή».

Και μια τελευταία παρατήρηση από την έρευνα για τη Μονόπολη του Πολιτισμού, με άξονα τη Συγγρού, που κράτησε πάνω από έναν μήνα: Ελάχιστη έως ασήμαντη κριτική – όχι επίκριση, αλλά ακόμη και καλοπροαίρετη κριτική – για τα Ιδρύματα Πολιτισμού εντοπίστηκε μόνο σε κάποιους ιστότοπους (π.χ. διαμαρτυρία που υπογράφουν κάτοικοι και επαγγελματίες του 6ου Δημοτικού Διαμερίσματος). Αναπόφευκτα λοιπόν ανατρέχει κάποιος στον Οσκαρ Ουάιλντ: «Μια εποχή δίχως κριτική είτε είναι εποχή μιας ανεξέλεγκτης τέχνης που περιορίζεται να αναμασά καθιερωμένους τύπους είτε δεν έχει πραγματική τέχνη».