[Νύγδην] Γιατί σκούζει η Αντιγόνη στη μετάφραση;

Δεν ξέρω αν και άλλοι αισθάνονται έτσι, μόνο που ντρέπονται να το ομολογήσουν. Εγώ πάντως θα το πω κι ας επισύρω την μήνιν του δήμου: την αρχαία ελληνική γραμματεία, ιδίως τη λογοτεχνία, την απολαμβάνω περισσότερο σε ξενόγλωσσες μεταφράσεις παρά σε νεοελληνικές. Και θα προσπαθήσω να εξηγήσω γιατί, ελπίζοντας να προλάβω πριν με κατεβάσουν από το βήμα.

Υπάρχουν άξιες νεοελληνικές μεταφράσεις αρχαιοελληνικών κειμένων (όπως υπάρχουν και άθλιες). Το πρόβλημα δεν βρίσκεται εκεί. Εντοπίζεται μάλλον στη συναισθηματική οικειότητα που οι περισσότεροι έλληνες μεταφραστές επιδιώκουν να εγκαθιδρύσουν ανάμεσα στον αναγνώστη και στο αρχαίο κείμενο. Σιωπηρή παραδοχή τους είναι ότι το αρχαίο και το νεοελληνικό πνεύμα συγγενεύουν στενά ή και ταυτίζονται, αφού πρόκειται για τον ίδιο λαό και της ίδιας γλώσσας μορφές.

Η οικειότητα αυτή είναι όμως παραπλανητική. Ενώ η γλωσσική συνέχεια είναι αναμφισβήτητη, το ήθος του αρχαίου Ελληνα δεν ήταν ίδιο με του Νεοέλληνα. Δεν θα σταθώ στους ανόητους «εκσυγχρονισμούς» του Αριστοφάνη με υπονοούμενα και χωρατά που παραπέμπουν σε επίκαιρες καταστάσεις. Το πρόβλημα είναι βαθύτερο. Στην «Ιλιάδα» οι Αχαιοί και οι Τρώες εκτοξεύουν οι μεν στους δε λοιδορίες και ύβρεις καθώς μάχονται, αλλά σε κανέναν τους δεν θα ερχόταν η ιδέα να αποκαλέσει τον αντίπαλό του «σκατόφατσα». Η Ιφιγένεια και η Αντιγόνη θρηνούν στα αρχαία κείμενα. Στις νεοελληνικές μεταφράσεις σκούζουν. Στη μετάφραση της «Ιλιάδας» από τους Καζαντζάκη – Κακριδή ακούγεται ένας λεβαντίνικος λυρισμός ξένος στο πνεύμα αυτού του έπους (και ευτυχώς απών στην ανώτερη, κατά την ταπεινή μου γνώμη, μετάφραση του Πάλλη). Αντίθετα, είναι πειστική η μετάφραση της «Οδύσσειας» από τον Γιώργο Ψυχουντάκη σε ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους και σε μια ήπια μορφή κρητικής διαλέκτου, αλλά ίσως βοήθησε εδώ το ότι αυτό το δεύτερο ομηρικό έπος έχει πιο συναισθηματικό τόνο.

Οι «καρηκομόωντες» Αχαιοί ή οι «ελκεσίπεπλοι» Τρωαδίτισσες αναφέρονται από τον Ομηρο με τέτοιες πάγιες ποιητικές εκφράσεις για να δοθεί μια αίσθηση μεγαλοπρέπειας και όχι για να περιγραφεί το παρουσιαστικό τους (αν ήταν έτσι, θα εκνεύριζε η περιττή, συνεχής επανάληψη). Οταν αυτά τα επίθετα αναλύονται σε κάτι σαν «οι Αχαιοί με τα μακριά και πυκνά μαλλιά» ή «οι Τρωαδίτισσες που σέρνεται το πέπλο τους», χάνεται η ποίηση και μένει η εντύπωση του σαχλού. Οταν πάλι αποδίδονται μονολεκτικά με ένα επινοημένο, δημοτικοφανές νεοελληνικό αντίστοιχο, μας φαίνεται, πώς να το πω, ότι γίνεται λόγος για τσέλιγκες και Καραγκούνες.  

Ισως μαντεύετε τώρα γιατί προτιμώ τις μεταφράσεις σε άλλες γλώσσες. Εκεί δεν υπάρχει αυτή η παρόρμηση, για να μην πω ο ψυχαναγκασμός, για συνταύτιση. Οι ξένοι μεταφραστές έχουν εκ των πραγμάτων συναίσθηση της απόστασης και προσπαθούν να τη γεφυρώσουν χωρίς να την καταργήσουν. Ισως βέβαια αντιτείνει κάποιος ότι οι φυσικοί ομιλητές αυτών των γλωσσών δεν θα έχουν πολύ διαφορετική αίσθηση από ό,τι εμείς όταν διαβάζουν αρχαίους έλληνες συγγραφείς στη γλώσσα τους. Μπορεί. Εγώ πάντως, που δεν είμαι φυσικός ομιλητής άλλης γλώσσας, θεωρώ ότι κερδίζω από αυτή την «ανοικειωτική προσοικείωση».