Επιστροφή στη θεατρικότητα

Δύο είναι τα μεγάλα αισθητικά ρεύματα, τουλάχιστον στα έργα του έντεχνου λόγου (πεζογραφία, ποίηση, θέατρο, ρητορική) στην ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος (η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία είναι άλλη ταραχή) που απηχείται και στη Βόρεια και Νότια Αμερική με τις αντίστοιχες ιστορικές κληρονομιές τους, την αγγλοσαξονική και την ιβηρική (ισπανική και πορτογαλική): ο κλασικισμός και ο ρομαντισμός. Οι άλλες σχολές είναι παιδιά τους, και ο νατουραλισμός και ο ρεαλισμός, ο εξπρεσιονισμός, ο συμβολισμός, ακόμη και ο υπερρεαλισμός.

Οταν ο τελειοθήρας Διονύσιος Σολωμός αναζητεί μια ποιητική γλώσσα για να εκφράσει ό,τι τον τρικύμιζε, μιλάει για ένα είδος μεικτό αλλά νόμιμο! Δεν ξέρω αν σκαμπάζουν τα σημερινά ανεύθυνα παιδάρια που μεταμοντερνίζουν νοθεύοντας όλα τα είδη, το τυραννικό «αλλά» του Σολωμού. Μεικτό είδος, ναι, αλλά ΝΟΜΙΜΟ. Ο ίδιος ο Σολωμός στους «Στοχασμούς» του στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» αναφέρει πως επιδιώκοντας το μεικτό είδος του Ευριπίδη το αποτέλεσμα δεν τον ικανοποιεί. Ας το θεωρεί αλαζονεία ή επιπολαιότητα. Ο Ευριπίδης ιδίως στις λεγόμενες ειρωνικές τραγωδίες του («Ελένη», «Ιφιγένεια», «Ανδρομάχη» αλλά και οι φοβερές «Βάκχες») ακροβατεί στην άκρη του γκρεμού. Ο Σολωμός αμφισβητεί και τον Σαίξπηρ, ο οποίος συχνά ισορρόπησε στο σκοινί ανάμεσα στα ήδη κυρίαρχα στυλ.

Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Ο ρομαντισμός γεννήθηκε μαζί με τη γέννηση των εθνικών κρατών. Οταν εισήλασε μέσα στην ευρωπαϊκή ιστορία, ανατρέποντας την ομπρέλα του Βατικανού, αναγεννώντας το αρχαίο ιδεώδες, συνάμα οι λαοί ανακάλυπταν τις ρίζες τους. Μιλούσαν άλλες γλώσσες, είχαν άλλα ήθη, άλλους χορούς και μουσικές, άλλα παραμύθια και άλλους τρόμους, άλλους εφιάλτες που έρχονταν από τα σκοτεινά σπήλαια του Μύθου.

Η Αναγέννηση γέννησε δύο μεγάλες επιστήμες. Από τη μία την Αρχαιολογία και από την άλλη τη Λαογραφία. Η πρώτη φώτισε τα νεοκλασικά σύνδρομα, η δεύτερη τα ρομαντικά. Στον κλασικισμό κυριαρχούν το μέτρο, η ισορροπία, η ακρίβεια, η διαύγεια, η λογική. Στον ρομαντισμό, η αμετρία, το πάθος, η σκοτεινιά των αισθημάτων, ο καλπασμός των φαντασιώσεων, η θύελλα και η ορμή. Θύελλα και ορμή ονομάστηκε εξάλλου το ρομαντικό κίνημα που συμβολικά το απεικόνισε το Σύμπλεγμα του Λαοκόοντα, του ήρωα που σε συναισθηματικό, μυϊκό και νευρικό συναγερμό παλεύει να νικήσει τα φίδια που τον ζώνουν.

Θυμηθείτε τον πρόλογο στον ουρανό, του «Φάουστ», του Γκαίτε που ο θεός επιτρέπει στον Μεφιστοφελή, τον Κακό, να δοκιμάσει έναν κλασικά χορτασμένο επιστήμονα. Αυτός μπουχτισμένος και αξεδίψαστος από Θεολογία, Νομική, Φιλοσοφία, Ιατρική δέχεται να πουλήσει την ψυχή του, να ξαναγίνει αυθόρμητος, έφηβος και να γίνει «έκδοτος στες ηδονές».

Πριν από αυτόν ο Αμλετ, ο Οθέλλος, ο Ριχάρδος Γ’, ο Ληρ, ο Μάκβεθ αφήνονται στα πάθη τους, μισούν το μέτρο, λύουν και απολύουν στο συναίσθημα και στον κορεσμό των ορέξεων, των επιθυμιών και των ψευδαισθήσεων.

Συχνά μέσα στη δίνη των ρομαντικών παθών οι μεγαλοφυείς συγγραφείς ανακαλύπτουν και προβάλλουν τις ρωγμές, τα κενά και τα αδιέξοδα, τις αυταπάτες. Ενα τέτοιο έργο είναι ο «Δον Κιχώτης», βέβαια, που με τρυφερότητα και συνάμα ειρωνεία σατιρίζει το τυφλό αλλά ειλικρινές πάθος, τον απελπισμένο να καταρρεύσει αγώνα ενάντια στα τέρατα που αποδεικνύονται ανεμόμυλοι.

Από την άλλη όχθη, ο άκρατος ορθολογισμός του νεοκλασικού λογισμικού δημιουργεί την ανηθικότητα των λιμπερτίνων, των ελευθεριαζόντων, όπως ο Δον Ζουάν του Μολιέρου και την ερωτική γεωμετρία των συμπλεγμάτων του Μαρκήσιου Ντε Σαντ. Ο άκρατος ορθολογισμός βούλιαξε στον Γαλλογερμανικό Πόλεμο και ύστερα πνίγηκε στα χαρακώματα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οπως έγραφα κάποτε: «Πώς να φτουρήσει λυρισμός στα λατομεία;».

Στο τέρμα της μεγάλης έξαρσης του ρομαντισμού – που ξεκίνησε ως επαναστατικό κίνημα όχι μόνο στις τέχνες αλλά και στην πολιτική, αφού η Γαλλική Επανάσταση είναι η κοινωνική διατύπωση του ρομαντικού πάθους. Σύμβολά της, η λαιμητόμος και οι ανθρωποθυσίες συντρόφων – είναι ο ρομαντισμός του λυκόφωτος, της απελπισίας, των διαψευσμένων ιδανικών που πνίγονται μέσα στο αλκοόλ, στη μορφίνη και στις αυτοκτονίες ποιητών ή στα αναρχικά κινήματα και στους Ρασκόλνικοφ και τους Μίσκιν, τους Καραμάζοφ και στις Κυρίες με τις Καμέλιες και τις Μποβαρί.

Μέσα σ’ αυτό το πολιτικό, αισθητικό κλίμα γράφει ο Εδμόνδος Ροστάν τον «Σιρανό ντε Μπερζεράκ». Είναι τυχαίο άραγε πως αυτός ο ανεπίδοτος έρωτας, αυτή η ερωτική αυταπάτη και η ψευδαίσθηση βίου, τελειώνει στον Γαλλογερμανικό Πόλεμο με νεκρούς τους δύο εραστές; Είναι η εποχή που εισέρχεται στην ιστορία ο μιλιταρισμός του Μπίσμαρκ και ετοιμάζεται το γαλλικό προσεχές «Πουρκουά;». Ο Ροστάν γράφει το κύκνειο άσμα του ρομαντισμού με την ειρωνική εκδοχή του Θερβάντες, μόνο που οι ανεμόμυλοι του Σιρανό είναι η ρητορική των φουσκωμένων λέξεων, η λεκτική φαντασίωση στη θέση της πραγματικότητας.

Αλλά ας πάμε κατευθείαν στο έργο. Είναι η αποθέωση της θεατρικότητας, σε μια εποχή που στην πραγματιστική Γερμανία αναδύεται ο εξπρεσιονισμός των μαυρόασπρων φωτοσκιάσεων, όπου η μορφή καταπίνει το περιεχόμενο και συνάμα το θέατρο με τον διαβόητο σκηνοθέτη Οτο Μπραμ επιδιώκει την απο-θεατροποίηση του θεάτρου, δηλαδή την ωμή εισβολή στη σκηνή του πεζοδρομίου, του εγκλήματος, του χρηματιστηρίου, της πορνείας, του αθεϊσμού. Ο Ροστάν, έστω με τα δόντια και με τα νύχια, προσπαθεί να δημιουργήσει την ποιητική του ψεύδους που στηρίζει την αλήθεια, ό,τι ήταν κάποτε το θέατρο.

Πρέπει να αισθανόμαστε ευτυχείς που σε μια εποχή κατά την οποία το θέατρό μας ευτελίζει τους κλασικούς, φτύνει πάνω στον ποιητικό λόγο, αποσαθρώνει χαρακτήρες και συκοφαντεί ήθη, όπου η υποκριτική τέχνη, η μίμηση πράξεως, η σωτήρια μεταμόρφωση στο άλλο γελοιοποιείται έρχονται ένας σπάταλος παραγωγός και ένας ευφάνταστος σκηνοθέτης, ο Κακλέας, ένας ποιητικός σκηνογράφος ο Παντελιδάκης, η εξαίσια πάντα ευαισθησία της ενδυματολόγου Εύας Νάθενα, η ευαισθησία των φωτισμών της Ντεκώ και μια ζωντανή ορχήστρα και επί σκηνής το δαιμόνιο ταλέντο της συνθέτριας και βιολονίστας Ευανθίας Ρεμπούτσικα, όλοι αυτοί να ποιήσουν θεατρικότητα, ρυθμό, αρμονία, χρωματικές πανδαισίες, πίνακες επικής ζωγραφικής και μίμηση πράξεως, συνάμα και σπουδαίας και γελοίας, διότι έτσι είναι η ζωή εν θεάτρω.

ΟΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ. Ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος (Σιρανό) γίνεται πλέον κυρίαρχη αυθεντική μορφή της θεατρικής μας περιουσίας. Η Τάνια Τρύπη μεταφέρει στη σκηνή ένα ήθος βαθέος επαγγελματισμού, μέτρου και συγκρατημένης, όχι κραυγαλέας, ευαισθησίας που πηγάζει εξ εγκάτων. Ο Μπερικόπουλος και ο Χατζηνικολάου είναι ηθοποιοί στέρεοι με γκελ και ο νεαρός Λ. Καλφαγιάννης έχει προσόντα αξιοποιήσιμα και πλούσια αν δεν τα σπαταλήσει στην τηλεοπτική ζούγκλα. Οι υπόλοιποι 20 ηθοποιοί που παίζουν τους 100 ρόλους συντελούν σ’ αυτή τη θεατρική αρτεσιανή όαση.

INFO
Συγγραφέας:Εντμόν Ροστάν
Μετάφραση: Λουίζα Μητσάκου
Σκηνοθεσία: Γιάννης Κακλέας
Μουσική: Ευανθία Ρεμπούτσικα
Σκηνικά: Μανόλης Παντελιδάκης
Κοστούμια: Εύα Νάθενα
Πρωταγωνιστούν: Βασίλης Χαραλαμπόπουλος, Τάνια Τρύπη, Κώστας Μπερικόπουλος, Λεωνίδας Καλφαγιάννης.
Θέατρο Πάνθεον Πέμπτη – Σάββατο 20.30, Κυριακή 20.00.