Ετσι για την Ιστορία

Η ιδρυτική πράξη ενός ελληνικού εθνικού θεάτρου έγινε από έναν λόγιο ιερωμένο, τον Κωνσταντίνο Οικονόμου εξ Οικονόμων. Το 1816 μεταφράζει τον «Φιλάργυρο» του Μολιέρου ως «Εξηνταβελώνη» και χωρίς να αγγίξει σε τίποτε το ύφος και τη διάνοια του μολιερικού αριστουργήματος, του αλλάζει ήθος και τοποθετεί τα πράγματα και τα πρόσωπα στην εποχή του, το 1816 και στη Σμύρνη του καιρού του. Αλλά δεν έφτασε μόνο αυτή η μικρή αλλά ουσιώδης ενέργειά του. Στον πολυσέλιδο πρόλογό του, ένα από τα σημαντικότερα δραματολογικά και γενικώς θεατρολογικά δοκίμια στη γλώσσα μας, βάζει τις θεωρητικές βάσεις για το τι είναι «εθνικόν θέατρον». Και δεν εννοεί βεβαίως το κτίριο! Εθνικόν θέατρον είναι μέσα στην ιδεολογία του Διαφωτισμού η διά του θεάτρου διαφώτιση και διαπαιδαγώγηση του εθνικού ακροατηρίου με έργα εν πρώτοις και κυρίως ιθαγενή, που να εκφράζουν και συχνά να καυτηριάζουν τα ήθη, τις ιδέες, την ιστορία, τα πένθη, τις προσδοκίες, τις μετάνοιες και τις απογειώσεις ενός ζώντος παρόντος λαού.

Ο Οικονόμου διαπιστώνει το 1816 πως ελληνικό θέατρο στα χρόνια του δεν υπάρχει λόγω και του μίσους της φανατικής ορθοδοξίας (επηρεασμένης περισσότερο από την Παλαιά Διαθήκη – ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον, ουδέ παντός ομοίωμα), αλλά και λόγω της μακραίωνης δουλείας στο ισλαμικό κράτος, όπου εφαρμόζοντας το Κοράνιο και εν γένει τη σημιτική παράδοση (και οι συναγωγές των Εβραίων και τα τζαμιά είναι ακόσμητα – θυμηθείτε και την επιρροή της τέτοιας ανατολικής θρησκευτικής αντίληψης στη βυζαντινή τραγωδία της εικονομαχίας!) απαγορεύεται η απεικόνιση (ξέρετε εβραίο ζωγράφο πλην του Ρέμπραντ που έγινε αποσυνάγωγος, έως την εποχή που εξαφανίστηκε ο ανεικονισμός από τον Μοντριάν έως τον Ρόθκο;).

Ο Οικονόμου αντιλαμβάνεται το μεγάλο κενό, αφού η Ελλάδα οφείλει να μπει στην ιστορία της ζωγραφικής (η ορθόδοξη αγιογραφία είναι άλλου παπά δογματικό ευαγγέλιο!) και να καλύψει ιστορία 1.200 ετών. Τα μόνα θεατρικά κείμενα που έχουμε πριν από την Επανάσταση είναι προπαγανδιστικά θεατρικά ιησουιτικά, όπως ο χιώτικος «Δαβίδ» που ανέβασε ο Ευαγγελάτος και έγραψε έξοχη μουσική η Καραΐνδρου πριν από λίγα χρόνια.

Οι ιησουίτες λόγιοι έγραφαν πανέξυπνα δραμάτια και κωμωδιούλες προς προσηλυτισμό των κατοίκων κυρίως των νησιών της φραγκοκρατούμενης Ελλάδας. Ελλείψει λοιπόν ελληνικής δραματουργίας ο Οικονόμου προτείνει να καταφύγουμε στους ευρωπαίους κλασικούς και να τους διασκευάσουμε στα καθ’ ημάς. Για δύο σκοπούς. Πρώτα για να δημιουργήσουμε ελληνικό γλωσσικό και υποκριτικό ιδίωμα και δεύτερον για να αναφερθούμε στα μεγάλα θέματα που απασχόλησαν και πρέπει να απασχολούν με τη σκηνική τους διατύπωση τον άνθρωπο, τις αξίες του και τα λάθη του. Είναι λοιπόν τυχαίο που ο Οικονόμου διασκευάζει στα σμυρναίικα ήθη και τη γλώσσα και την όψιν μια σάτιρα καταλυτική μιας παθογένειας, της τσιγκουνιάς, σε μια ανθούσα μεγαλοαστική και εμπορική μεγαλούπολη του ελληνισμού της παροικίας; Μέγα θεατρικό και ιδεολογικό και πολιτικό μάθημα.

Γιατί επαναφέρω σήμερα αυτό το θέμα. Για να τονίσω άλλη μια φορά πως το θέατρο, ναι μεν είναι τέχνη των μαστόρων του, αλλά η ευδοκίμησή του οφείλεται στους λογίους. Το πνευματικό όραμα είναι αυτονόητο πως καλλιεργείται από προσωπικότητες με πνευματικό περιεχόμενο και στόχους παιδείας, χωρίς βέβαια να απουσιάζει, προς Θεού, αυτό το όραμα και από καλλιεργημένους τεχνίτες της σκηνής.

Αλλά ας ακολουθήσουμε την ιστορία μετά την Επανάσταση του ’21. Ο πρώτος που αποπειράται να δημιουργήσει θίασο στην αμέσως μετεπαναστατική πατρίδα μας ήταν ένας έλληνας λόγιος από τη Ρουμανία, ο Κωνσταντίνος Αριστίας Κυριακός. Αυτός μάλιστα εμπλούτισε τη γλώσσα μας με μια νέα λέξη. Δικός του όρος είναι η λέξη και το περιεχόμενο ΗΘΟΠΟΙΟΣ. Στην αρχαία γλώσσα η λέξη ηθοποιία σήμαινε π.χ. το ταλέντο του Σοφοκλή να φτιάχνει σκηνικούς χαρακτήρες, Αντιγόνες, Αίαντες κ.τ.λ. Ο Αριστίας με τους ερασιτέχνες του φιλοδοξούσε να ηθικοποιήσει το θεατρικά και εκπαιδευτικά αναλφάβητο κοινό. Στην πρώτη της σημασία η λέξη ΗΘΟΠΟΙΟΣ δεν είναι ο μιμητής ηθών και συμπεριφορών αλλά αυτός που θα διδάξει αξίες και υγιή ήθη στους θεατές!

Ο Αριστίας απέτυχε και κυνηγήθηκε και από τους Βαυαρούς. Την ίδια εποχή δύο άλλοι λόγιοι προσπαθούν να διαπαιδαγωγήσουν τον Ελληνα, ο Μιχαήλ Χουρμούζης (ο μέγας αυτός πρώτος διαφωτιστής του θεάτρου μας) και ο Σοφοκλής Καρύδης, δημοσιογράφος και θεατρικός συγγραφέας που πέρασε τα μισά του χρόνια στις φυλακές των Βαυαρών για την πολεμική που τους ασκούσε. Μάλιστα ο θίασος του Καρύδη ανέβασε και τη διασκευή του αριστοφανικού «Πλούτου» στα καθ’ ημάς του Χουρμούζη. Αρα οι ρίζες του Οικονόμου βλάστησαν!

Από το 1860 έως το 1900 λόγιοι υψηλών προδιαγραφών πλουτίζουν τη δραματουργία μας, ανάμεσά τους ο Αγγελος Βλάχος, ο Κορομηλάς, πρέσβεις της Ελλάδος στο εξωτερικό, υπουργοί και μεταφραστές. Ο Βλάχος μάλιστα είχε γράψει και ιστορία του αρχαίου θεάτρου γαλλικά! Από την «Κόρη του Παντοπώλου» του Αγγελου Βλάχου ένα αριστούργημα σάτιρας του μικροαστισμού έως τον «Αγαπητικό της Βοσκοπούλας» και «Της τύχης της Μαρούλας» του Κορομηλά οι λόγιοι ψάχνουν να βρουν τη χειρονομία, τον ρυθμό και το τυπολόγιο της ελληνικής δραματουργίας σε μια εποχή τραυματική που η Ελλάδα μεταβαίνει από το μαντρί στο μπακάλικο και από τη φουστανέλα στο φράκο, αλλά και το μείγμα και των δύο στον Καραγκιόζη! Η Ελλάδα στο πανί του θεάτρου σκιών μπουσουλάει ανάμεσα στη φουστανέλα του Μπαρμπαγιώργου, το φράκο του Σιορ Διονύση και τα σαλβάρια της βεζυροπούλας.  

Και από την άλλη ο Ψυχάρης γράφει θέατρο για να μας μυήσει στον ευρωπαϊκό συμβολισμό («Γουανάκος») και ο Καμπύσης με τους «Κούρδους» στον πρώιμο ευρωπαϊκό νατουραλισμό και σοσιαλισμό.

Μπαίνοντας ο εικοστός αιώνας το θέατρό μας έχει δύο θεσμικές σκηνές, το Βασιλικό Θέατρο με διευθυντή τον λόγιο Αγγελο Βλάχο και σκηνοθέτη τον γερμανοσπουδαγμένο ειδικευμένο στον Ιψεν Θωμά Οικονόμου. Δίπλα στον Οικονόμου δίδαξε ο Φώτος Πολίτης και μυήθηκε στο θέατρο ο Δημήτρης Ροντήρης, τετράγλωσσος μεταφραστής του Μπομαρσέ, του Γκολντόνι, του Σίλερ, βοηθού στη Γερμανία του μεγάλου επαναστάτη σκηνοθέτη Μαξ Ράινχαρτ.

Τον άλλο θεσμό, τη Νέα Σκηνή με μύστες ηθοποιούς (ανάμεσά τους ο Σικελιανός, η Μυρτιώτισσα) ενέπνευσε ένας ερασιτέχνης σκηνοθέτης αλλά μέγας πεζογράφος και ιστορικός: ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος, αφού το διδακτορικό του στην Αυστρία είναι για τη βυζαντινή φεουδαρχία και το μυθιστόρημά του «Το βιβλίο της Αυτοκράτειρας Ελισάβετ» είχε μεταφραστεί σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες.

Αυτοί θεμελίωσαν το θέατρό μας εγκαινιάζοντας μάλιστα και τα δύο ρεύματα: του λόγου και του συναισθήματος για να πάρουν ύστερα αντίστοιχα αμπάριζα ο Ροντήρης και ο Κουν, ο Μουζενίδης και ο Σολομός και από την άλλη ο Τριβιζάς, ο Ευαγγελάτος και ο Μιχαηλίδης και ο Μπάκας, ο Λαζάνης.

Η ιστορία του θεάτρου παντού γράφεται με σχολές. Ποιος ήταν ο πρώτος διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου (1932); Ο Φ. Πολίτης; Οχι. Ο Ιωάννης Γρυπάρης. Ποιος ήταν ο διευθυντής του Εθνικού όταν δοξάστηκε μέσα στο Βερολίνο και έπαιξε «Αμλετ» στο Λονδίνο; Ο Ροντήρης; Οχι. Ο Κωστής Μπαστιάς. Λόγιος. Ο Ροντήρης, ο Μινωτής, ο Σολομός, ως διευθυντές του Εθνικού απέτυχαν διότι απέκλεισαν άλλους σπουδαίους συναδέλφους. Ο Κουν μπήκε στο Εθνικό ως σκηνοθέτης (μυθικές «Τρεις αδελφές», «Ονειρο θερινής νυκτός») με τον Θεοτοκά διευθυντή. Και το Εθνικό πάλι άνθησε πλουραλιστικά με τον Χουρμούζιο, λόγιο, δημοσιογράφο, μεταφραστή του Σαρτρ και μη προς κακοφανισμό ο Μπρεχτ, ο Ιονέσκο, ο μεταμοντέρνος Χάντκε, ο Τεν. Ουίλιαμς μπήκαν στο Εθνικό με τον μαθητή του Σικελιανού και δεξί χέρι του Καραντινού στο ΚΒΘΕ δοκιμιογράφο περσοναλιστή Βασίλη Φράγκο. Αυτός έφερε τον Ευαγγελάτο στην Επίδαυρο (1972) και τους αριστερούς Μάνο Κατράκη και Αντιγόνη Βαλάκου, τη μαθήτρια του Ρώτα.

Οσο σημαντικότερος είναι ένας σκηνοθέτης, όσο προσωπικό αισθητικό δόγμα υπηρετεί, τόσο δυσκολότερα αναθέτει ως διευθυντής εθνικού θεάτρου (με ρεπερτόριο 15 έργα τον χρόνο) σε άλλους συναδέλφους του που διαφωνεί αισθητικά σκηνοθεσίες (ιδέ Ροντήρη, Μινωτή, Μουζενίδη, Χουβαρδά). Ο σπουδαίος Νίκος Κούρκουλος ως διευθυντής του Εθνικού δεν πρωταγωνίστησε και δεν σκηνοθέτησε ούτε μια παράσταση! Και το νεοελληνικό έργο, ακόμη και το αδόκιμο, και οι μεγάλοι της φαρσοκωμωδίας (Ψαθάς, Σακελλάριος) μπήκαν στο Εθνικό με τον Νίτσο και τον Πολιτόπουλο.