Από το Παρίσι των 60s στα Εξάρχεια του 1974

Eχει τουλάχιστον μια αριστοκρατικότητα να μη θες να γράψεις τίποτε αυτοβιογραφικό, την ίδια ώρα που η φαρέτρα των εμπειριών, των ταξιδιών, των σχέσεων και των βιωμάτων σου είναι γεμάτη. Και έχει τουλάχιστον κάτι το ευγενές να έχεις ζυμωθεί στη χρυσή εποχή της παρέας και των γραμμάτων, των ταξιδιών και των διαβασμάτων χωρίς να το κάνεις θέμα και αθόρυβα να συνεχίζεις τη διαδρομή σου. Η Μάγδα Κοτζιά που έφυγε χθες στα 75 της χρόνια υπήρξε ένα από τα κορυφαία πρόσωπα του εκδοτικού χώρου. Οι εκδόσεις Εξάντας – των οποίων υπήρξε η ψυχή – ήταν για χρόνια ένα όργανο προσανατολισμού ιδεών και βιβλίων με ανοιχτό και κοσμοπολίτικο πρόσημο. Και από εδώ γνωρίσαμε ονόματα συγγραφέων, τίτλους, σειρές ολόκληρες που έδωσαν τις συντεταγμένες μιας συλλογικής αισθηματικής αγωγής.

Η σπίθα της ιδέας για έναν εκδοτικό οίκο και βιβλιοπωλείο άναψε στα μακρινά 60s στο Παρίσι, όπου η Μάγδα Κοτζιά βρέθηκε αυτοεξόριστη από τη χούντα ως μέλος της Δημοκρατικής Αμυνας και ενταγμένη σχεδόν αμέσως σε μια κοινότητα ζυμώσεων και προβληματισμού με δεκάδες ακόμη Ελληνες. «Την πρωτογνώρισα στο Παρίσι το 1970. Ηταν μια πολύ όμορφη γυναίκα, παντρεμένη τότε με τον Κώστα Ζουράρι» θυμάται ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Δημήτρης Δημητράκος. «Ημασταν μια παρέα Ελλήνων, πολύ δεμένοι. Ανάμεσά μας, ο Νίκος Κεσσανλής και η γυναίκα του Χρύσα Ρωμανού, ο Πουλαντζάς και άλλοι. Η Μάγδα ήταν από τότε πολύ συγκροτημένη. Πολύ ζεστή και συμπαθής. Αμέσως μετά, η ίδια ίδρυσε βιβλιοπωλείο στη Θεσσαλονίκη και μετά τις εκδόσεις Εξάντας με δύο συνεταίρους. Εδώ εξέδωσα το πρώτο μου βιβλίο, το “Πολιτική Εξουσία και Επανάσταση” το 1976».

Οντως, η Μάγδα Κοτζιά πρώτα έφτιαξε βιβλιοπωλείο στη Θεσσαλονίκη (γωνία Τσιμισκή και Κούσκουρα) το 1973, για να ιδρύσει την επόμενη χρονιά στην Αθήνα τον Εξάντα (μαζί με τους Θέμη Μπανούση και Βασίλη Καλλιπολίτη), που πήρε το όνομά του από το ομώνυμο λογοτεχνικό περιοδικό του Μάκη Τρικούκη. Σε μια άλλη εποχή, σε διαφορετικά Εξάρχεια. Σε μια νησίδα εκδοτικών οίκων, όπως ήταν το Υψιλον, η Αγρα, το Πλέθρον και η Ερατώ. «Ηταν το κλίμα μετά τη δικτατορία, με τη δημιουργία εκδοτικών οίκων και την ανανέωση των παλαιοτέρων, όπως του Θεμελίου στη Σόλωνος με τον Δημήτρη Δεσποτίδη. Ανοιγε τότε ένας νέος κύκλος, σε επιστημονικό επίπεδο, νέοι άνθρωποι στα εκδοτικά και με έντονη τάση τότε το πολιτικό βιβλίο. Τη Μάγδα δεν την έβλεπα συχνά, ανέβαινε στη Θεσσαλονίκη συνέχεια. Θυμάμαι όμως να μου χαρίζει ένα τολμηρό για την εποχή βιβλίο που είχε εκδώσει: την αυτοβιογραφία της Σπεράντζας Βρανά με τίτλο “Τολμώ”. Μου κινεί σήμερα την περιέργεια ότι ήταν μια εποχή που οι εκδότες συχνά ήταν γυναίκες, όπως η Καραϊτίδη στην Εστία ή αργότερα η Ζαούση των εκδόσεων Ωκεανίδα, αλλά και η γυναίκα του Βίκτωρα Παπαζήση που έκανε κουμάντο όσο εκείνος ήταν φυλακή» λέει ο Δ. Δημητράκος. «Μαζευόμασταν στο στέκι του «Εξάντα» για να παίξουμε χαρτιά γύρω από τη σόμπα – κουκουνάρα» προσθέτει ο συγγραφέας Γιώργος – Ικαρος Μπαμπασάκης.

ΜΕ ΡΙΣΚΟ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑ. Με την ορμή του Παρισιού (όπου είχε δημιουργήσει με τον Κεσσανλή την ομάδα Mec Art), η Κοτζιά μετατρέπει τον Εξάντα σε πόλο της οδού Διδότου (αρχικά είχε ανοίξει στην οδό Τζαβέλλα) και του μικρού «δάσους» των Εξαρχείων που ανθούσε στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια των ιδεών, της προφορικότητας, των συλλογικοτήτων. Με ρίσκο και φαντασία, εδώ έδεσαν συγγραφείς όπως ο Βασίλης Αλεξάκης ή ο Κωστής Μοσκώφ («Διοργάνωση του επαναστατικού μας ονείρου»). Εδώ εκδόθηκε το σπάνιο πια χρονικό του Γιώργη Θ. Κρεμμυδά «Οι άνθρωποι της χούντας μετά τη δικτατορία», αλλά και το «Χειρότερα και από σκυλιά» (1981) του μεγάλου τζαζίστα Τσαρλς Μίνγκους. Εδώ πάνω απ’ όλα βρήκε στέγη η αυτοέκδοση του «Τρίτου στεφανιού» του Ταχτσή και ο θρίαμβός του. Από τον πολυπρισματικό κατάλογο του Εξάντα διαβάσαμε, μεταξύ άλλων, τους Αναΐς Νιν, Μαργκερίτ Ντιράς, Ζαν Ζενέ, Γκορ Βιντάλ, Ερνέστο Σάμπατο, Μισέλ Τουρνιέ, Χούλιο Κορτάσαρ, Ρενέ Ζιράρ και Χόρχε Σεμπρούν. Το «Μεγάλο Ταξίδι» του τελευταίου μάλιστα ήταν το πρώτο που εξέδωσε η Κοτζιά και μια πιπεράτη λεπτομέρεια θέλει την ίδια να ερωτεύεται τον Ισπανό όταν τον επισκέφθηκε στο σπίτι του στο Παρίσι για να του ζητήσει να υπογράψει μια δήλωση καταδίκης κατά της χούντας.

Ο Εξάντας όμως – δηλαδή η ίδια – εξέδωσε και την περίφημη σειρά με τους αρχαίους συγγραφείς (το μπλε εξώφυλλο), τα «Εργα του Φερνάντο Πεσόα» (εφτά βιβλία) και ορισμένους από τους πιο εμβληματικούς συγγραφείς στη σκληρόδετη σειρά με το λευκό εξώφυλλο: Μπέρνχαρντ («Διόρθωση», «Αυτοβιογραφία»), Τόμας Μαν («Το μαγικό βουνό»), Σταντάλ, Ντε Σαντ («Οι 120 μέρες των Σοδόμων»), Φόκνερ, Σβέβο («Η συνείδηση του Ζήνωνα»), Κάφκα και Φλομπέρ. Από εδώ, εξάλλου, κυκλοφόρησαν τα «Σχόλια του Τρίτου» του Χατζιδάκι, το «Σωκράτης, ο νομοθέτης που αυτοκτονεί» του Κωστή Παπαγιώργη και το «Μακρύ ζεϊμπέκικο» του Νίκου Κοεμτζή (μετά την αυτοέκδοση).  

Η κηδεία της θα γίνει αύριο στο Α’ Νεκροταφείο στις 14.00