Ανοιχτή επιστολή (απανταχούσα)

Καλό είναι να γυρίζουμε πού και πού πίσω όχι για να νοσταλγήσουμε, αλλά για να αντιληφθούμε πως τρεις χιλιετίες ιστορικής πορείας της ανθρωπότητας είναι ελάχιστος χρόνος για να έχουν αλλάξει άρδην οι ανθρώπινες συμπεριφορές, τα ηθικά προτάγματα, η έννοια της ενοχής και της τιμωρίας, η δίψα για δικαιοσύνη και η πείνα για ελεύθερη ανέλιξη της προσωπικότητας. Σε όλες τις μεγάλες ανάβρες του μεσογειακού και του ασιατικού πολιτισμού (Ινδία, Κίνα, Βαβυλώνα, Γη των Σουμερίων, εβραϊκός κόσμος, Αίγυπτος, Φοινίκη κτλ.) και ιδιαίτερα σε ό,τι αποτελεί τον ελληνικό και προελληνικό πολιτισμό, κείμενα, μνημεία, μύθοι, έμμεσες αναφορές, έλξεις και απώσεις, ρήξεις και συναλοιφές, μας βεβαιώνουν πως τα ήθη και οι ιδέες, οι ανάγκες και οι λύσεις δεν άλλαξαν έξω από τη γεωμετρική εξέλιξη της τεχνικής. Το τραύμα του Κάιν δεν άλλαξε όσο κι αν ο φόνος γίνεται με κούτσουρο, μαχαίρι, δικράνα, σπαθί, αρκεβούζιο, τόξο, καριοφίλι, τόμιγκαν, ατομικό όπλο ή ακτίνες λέιζερ. Ετσι και μ’ αυτόν τον λογικό και πολιτισμικό άξονα, μέρες που ζούμε και την εβδομάδα που διανύουμε ζώντας άλλη μια φορά τον φόνο του Αθώου, σκέφτηκα να πάμε πίσω στο 458 π.Χ. όταν γράφτηκε και διδάχτηκε η «Ορέστεια» του Αισχύλου, ένα τραγικό μεγαλοφυές ποίημα για τη σκηνή που έχει ως θέμα της τον φόνο, την ενοχή και την τιμωρία.

Αλλη μια φορά θα πρέπει να αντιληφθούμε πως οι μεγάλοι τραγικοί αντλούσαν θέματα, την υπόθεση των έργων τους, από τον κοινόχρηστο Μύθο, την περιουσία της Κοινότητας, αλλά ο στόχος τους ήταν το παρόν της Πόλεως. Ο,τι συζητούσαν μέσα από τη σοφή σύνθεση των πραγμάτων (την των πραγμάτων σύστασιν), υπόθεση, λόγος, χορός, μουσική, όψη, ήθη και διάνοιες, αφορούσε το κοινό του Δήμου, έθετε ερωτήματα, έλυνε αινίγματα, ανίχνευε προθέσεις, αναζητούσε ελατήρια, σχεδίαζε αδρά τα χαρακτηριστικά μορφών, προσώπων, θεσμών, δογμάτων, εθίμων και πίστεων, έξεων και ενστίκτων, αμφιθυμιών και παρεκκλίσεων που προκαλούσαν οι αναγκαίες ή προκαλούμενες αντιθέσεις μέσα στο σύστημα της άμεσης δημοκρατίας.

Κανένας τραγικός δεν έγραφε για να πει ένα παραμύθι του παρελθόντος. Τα πάθη, τα αδιέξοδα, οι προβληματισμοί, οι προσδοκίες του Προμηθέα, του Αίαντα, του Κρέοντα, του Ηρακλή και του Πενθέα ήταν αιτήματα του δημόσιου βίου, ανοιχτά ερωτήματα στην Αγορά, στη Βουλή, στην Εκκλησία του Δήμου, στα συμπόσια και στα κείμενα των φιλοσόφων, των σοφιστών, των ρητόρων, των ιστορικών και των λυρικών ποιητών.

Το 455-456, δύο χρόνια πριν ο Αισχύλος γράψει την «Ορέστεια», η Αθήνα δοκιμάστηκε από μια συνταρακτική πολιτική έριδα που τέλειωσε με πολιτική δολοφονία. Οταν κέρδισε τις εκλογές ο δημοκρατικός το φρόνημα πολιτικός Εφιάλτης που ήταν ακραίος, θα λέγαμε σήμερα, λαϊκιστής, θεώρησε πως έπρεπε να ανατρέψει μερικούς από τους θεσμούς του Σόλωνα, που θα τον έβλεπε ως παρωχημένο συντηρητικό. Ο σοφός εκείνος ποιητής και νομοθέτης, που είχε συγκροτήσει το κύριο σώμα των θεσπίσεών του αντλώντας πείρα και λύσεις από τους μεγάλους προϋπάρξαντες πολιτισμούς (Αιγυπτίους, Πέρσες, Φοίνικες κ.λπ.) είχε ιδρύσει το Δικαστήριο του Αρείου Πάγου, που τότε ήταν δικαστήριο ουσίας και αποφάσιζε για αίμα χυμένο, για δολοφονίες που επέσυραν ποινή θανάτου για τον αποδειχθέντα ένοχο. Ο σοφός εκείνος άνδρας θεσπίζοντας τον Αρειο Πάγο προέβλεπε η σύνθεση των ενόρκων να έχει ηλικιακά όρια. Πίστευε, νομίζω ορθά, πως για να αποφασίσεις για ζωή και θάνατο θα πρέπει να έχεις πείρα ζωής, να έχεις βιώσει ως πολίτης δύσκολες περιπτώσεις και ποικίλες ανθρώπινες συμπεριφορές. Αρα ο δικαστής για υποθέσεις φόνου έπρεπε να είναι ώριμος άνδρας και όχι π.χ. ένας οξύθυμος, απόλυτος και υπερσυναισθηματικός έφηβος. Εξάλλου ο δικαστής για φόνο ως πολίτης έπρεπε να είναι άμεμπτος, να έχει αναλάβει δημόσια αξιώματα (βουλευτής, τελώνης, ταμίας, πρέσβης, ελλανοδίκης) και να μην έχει κατηγορηθεί ή δικαστεί για παρεκκλίσεις από τον νόμο και την κοινή ηθική.  

Ο λαϊκιστής Εφιάλτης κατήργησε τη σολώνεια νομοθεσία και θεσμοθέτησε να δύναται οποιοσδήποτε αθηναίος πολίτης, ανεξαρτήτως ηλικίας και ποινικού μητρώου, να κληρώνεται αρεοπαγίτης δικαστής.

Η θέσπιση του νέου νόμου αναστάτωσε τον Δήμο, δίχασε τους πολίτες, ακολούθησαν ταραχές, έγινε στάση, με αποτέλεσμα να δολοφονηθεί ο Εφιάλτης για να τον διαδεχθεί ο υπαρχηγός του Περικλής που οι πηγές αφήνουν να εννοηθεί πως ήταν ανακατεμένος με τη δολοφονία!  

Πάντως μέσα σε αυτήν την αναταραχή για πρώτη φορά άλλαξε σημασία μια λέξη. Η λέξη τύραννος σήμαινε στο παλαιότερο ιστορικό πλαίσιο: ο μη κληρονομικός ηγέτης, δηλαδή ο πολίτης που έβαζε το κεφάλι του στον ντορβά και με την ενίσχυση παρατάξεων, επαγγελματιών ή των όπλων ανέτρεπε τις κληρονομικές δυναστείες. Ο Οιδίπους νόμιζε πως είναι τύραννος και η τραγωδία του έγκειται πως αποδείχτηκε γιος βασιλιά! Η έννοια τύραννος άλλαξε περιεχόμενο για να σημαίνει ό,τι και σήμερα, τον αυταρχικό ηγεμόνα, τον βίαιο και τον εγκληματία συχνά την περίοδο των ταραχών με τις μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη. Και ο χαρακτηρισμός τύραννος, βίαιος, αυταρχικός, παράνομος, εκτός ορίων του νόμου, δόθηκε τότε στον ΟΧΛΟ, στο αναρχούμενο πλήθος!

Μέσα σε αυτήν την πολιτειακή αναταραχή, ο Αισχύλος γράφει την «Ορέστεια» για να αφηγηθεί σε μια τριλογία τη συζυγοκτονία της Κλυταιμνήστρας, τη μητροκτονία του Ορέστη και την αθώωση του μητροκτόνου Ορέστη από το δικαστήριο του Αρείου Πάγου, που ιδρύει για πρώτη φορά γι’ αυτόν το σκοπό η Αθηνά.

Σκοπός του σημερινού μου κειμένου δεν είναι να εξετάσω τα δραματολογικά στοιχεία του αριστουργήματος του Αισχύλου. Θέλω, μέρες που ζούμε, να κατανοήσουμε με ποιο σκεπτικό ένας πολίτης ποιητής (που ζητούσε στον τάφο του να αναφερθεί ΜΟΝΟ πως συμμετείχε στον κατά βαρβάρων πόλεμο ως πολεμιστής υπέρ ελευθερίας στον Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα) υπερασπίζεται έναν δημοκρατικό θεσμό που κλονίστηκε το κύρος του από οχλοκρατικές παρεμβάσεις λόγω λαϊκιστικών πολιτικών της ηγεσίας.

Θεμελιώνοντας λοιπόν τον θεσμό του Αρείου Πάγου, η Αθήνα στην Πνύκα συγκροτεί το «Βουλευτήριον των δικαστών», με τη συμμετοχή διά κλήρου δώδεκα δικαστών που θα έχουν ως αρχή έναν άξονα που θα στηρίζεται στο δόγμα «Σέβας αστών φόβος τε ξυγγενής το μη αδικείν». Οι πολίτες δεν θα έπρεπε «να επικαινούσι» νόμους. Αρα, ο νόμος θα πρέπει να γίνεται Σεβαστός, αλλιώς θα πρέπει να προκαλεί τον Φόβο, τον αδελφό του Σεβασμού και οι πολίτες δεν θα πρέπει για ψύλλου πήδημα να αλλάζουν τους νόμους με πρόσχημα την καινοτομία!

Και το συμβολικό επιχείρημα του Αισχύλου: Δεν πίνεται το νερό όταν βρωμίζεται το καθαρό νεράκι με τα βρωμόνερα των βόθρων.

Και ο μέγας εκείνος πολίτης ποιητής συμβουλεύει τον Δήμο να κινείται ανάμεσα στα δύο άκρα που πρέπει να αποσκορακίζονται: την ΑΝΑΡΧΙΑ και τον ΔΕΣΠΟΤΙΣΜΟ, τις δύο κατάρες των πολιτευμάτων.

Και η τελική του συμβουλή: «Μη το δεινόν παν πόλεως έξω βαλείν». Να μην εξορίζουν από την πόλη το ΔΕΟΣ. Οποιος πολίτης θνητός δεν φοβάται τίποτε δεν μπορεί να είναι ποτέ του σεβαστικός στην έννομη τάξη.

Αρα, ΣΕΒΑΣΜΟΣ και ΦΟΒΟΣ είναι τα ΟΧΥΡΑ της σωτηρίας των πόλεων και των χωρών.

Ανοιχτή επιστολή προς ελληνική Βουλή και ΕΞΑΡΧΕΙΑ. Κοινώς Απανταχούσα.