[Η κριτική της Δευτέρας] Χάος, χιούμορ, χαβαλές

Το τσίρκο και το καμπαρέ, το αγγλικό μιούζικ χολ είναι μεικτά θεάματα, όπως και η επιθεώρηση που έχουν βαθιές ρίζες κυρίως στην ευρωπαϊκή θεατρική παράδοση. Η απώτερη καταγωγή τους είναι η μεγαρική φάρσα που δεν έχουμε τεκμήριά της αλλά μέσω των αναφορών ιδιαίτερα, επιθετικών, του Αριστοφάνη εικάζουμε πως ήταν ένα λαϊκό βωμολοχικό σατιρικό θέαμα με αυτοσχεδιαστικό κώδικα. Πιθανώς υπογείως η παράδοσή του να έφθασε έως την αλεξανδρινή περίοδο, όπου άκμασαν πολλές και ποικιλόμορφες και ποικιλώνυμες παραλλαγές μιμητικών κωδίκων. Συλλήβδην ό,τι ονομάζουμε μιμοδράματα. Βεβαίως είχε προηγηθεί η τυποποίηση του Μενάνδρου, ο οποίος, ως γνωστόν, επηρέασε καταλυτικά μετά την αλεξανδρινή της διείσδυση τη Ρώμη και εν συνεχεία το παγκόσμιο θέατρο μέχρι τον Σαίξπηρ, τον Μολιέρο, τον Γκολντόνι, έως τους δικούς μας της Κρήτης κωμωδιογράφους, τα μπουλούκια του 19ου αιώνα και φθάνοντας στον Σακελλάριο, στον Ψαθά, περνώντας από τον βωβό κινηματογράφο (Σαρλό, Μπάστερ Κίτον, Χοντρό – Λιγνό, Αδελφούς Μαρξ κ.λπ.). Εξοχη, γόνιμη και συχνά ποιητική παράδοση αν προσθέσει κανείς τον μίμο Μαρσέλ Μαρσό και τον νομπελίστα Ντάριο Φο.

Η θεατρική ιστορία μάς πληροφορεί πως ακόμη και στα ύστερα έργα του Αριστοφάνη, π.χ. στον «Πλούτο» που στα χειρόγραφα λείπουν τα χορικά, στη δομική διάρθρωσή τους παρενεβάλλοντο ζογκλέρ, ακροβάτες, θαυματοποιοί όταν οι χορηγοί σπάνιζαν πλέον και η πόλις δεν άντεχε τη θεσμική κριτική.

ΤΟ ΒΩΒΟ ΣΙΝΕΜΑ. Πρέπει ίσως να θυμίσω πώς δημιουργήθηκε η βωβή κωμική κινηματογραφική σχολή. Ενα αγγλικό τσίρκο είχε περιοδεύσει στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα. Αλλά μια απεργία στα λιμάνια της Νέας Υόρκης και των άλλων περιοχών του Ατλαντικού καθήλωσε τους τσιρκολάνους άνεργους. Τότε ένας πανούργος θεατρώνης ο Μακ Σένετ τους πρόσφερε εργασία στις πρώτες πεντάλεπτες ταινίες. Με τα ρούχα που είχαν τα μπαούλα του τσίρκου μυήθηκαν στη νέα τέχνη. Ποιοι; Οι κλόουν του αγγλικού τσίρκου Τσάρλι Τσάπλιν, Μπάστερ Κίτον, Σταν Λόρελ (ο Λιγνός!), ο «Χοντρός» Φάτι κ.ά.

Εχει λοιπόν μεγάλη ιστορία αυτό το μεικτό και νόμιμον είδος. Αυτοσχεδιαστικό, τυποποιημένο με μεσάζουσα τυποποίηση την κομέντια ντελ άρτε, έχει μέσα στη φύση του την καρικατούρα, τη χορευτική εμμέλεια, την υπερβολή, αλλά και την οργιάζουσα ποιητική φαντασία.

Ως θεατρικό σύγχρονο δρώμενο δανείζεται τον ρυθμό από τη φάρσα, τους τύπους από τη μεγάλη παράδοση, την αδρότητα από τα περιγράμματα του τσίρκου και από την κωμωδία ηθών τούς κοινωνικούς τύπους. Αν θέλετε, αυτό το είδος θεάματος αντλεί και από το κουκλοθέατρο και το θέατρο σκιών και τη γελοιογραφική παράδοση και τον τούρκικο, κινέζικο και ελληνικό Καραγκιόζη.

Σε μερικές συνθέσεις γίνεται χρήση της σπονδυλωτής διάρθρωσης, δηλαδή διαδέχονται στη σκηνή, το ένα μετά το άλλο, νούμερα, χορευτικά, σατιρικά, τραγούδια, παντομίμες.

Και άλλοτε υπάρχει υπόθεση, υποτυπώδης μύθος, ένας καμβάς γύρω από τον οποίο στροβιλίζονται νούμερα, τύποι, φιγούρες.

Είναι αυτονόητο πως αυτό το είδος θεάτρου αναζητεί ηθοποιούς, μίμους, χορευτές, τραγουδιστές με αυξημένα προσόντα, οίστρο αυτοσχεδιαστικό και ικανότητα να περνάνε αστραπιαία από τον έναν ρυθμό στον άλλον και από τη μία φιγούρα στην άλλη.

Αναζητεί ηθοποιούς – μίμους ακροβάτες και υποκριτικούς πρωτείς με ακαριαίες μεταμορφώσεις.

Ενα τέτοιο θέαμα με τον ενδεικτικό τίτλο «Πράματα και θάματα» έγραψε, σκηνοθέτησε και πρωταγωνιστεί ο Θοδωρής Αθερίδης εδώ και δύο σεζόν (θα συνεχίσει στη Θεσσαλονίκη) στο Μικρό Παλλάς.

Ο λιτός σκηνικός χώρος αλλά λειτουργικός έχει οργανωθεί από την Αθανασία Σμαραγδή και τα δεκάδες κοστούμια από τη Νικόλ Παναγιώτου. Ο Αθερίδης έχει επιμεληθεί και τη μουσική, έτσι ώστε να έχουμε να κάνουμε με μια τελείως προσωπική του πρόταση στο πανάρχαιο αυτό θεατρικό υβρίδιο.

Γιατί πράγματι αυτό το θέατρο είναι μικρό τερατάκι, νόθο και όπως όλα τα νόθα φοβερά ανθεκτικό!

Ο Αθερίδης παίζει σε όλα τα ταμπλό, τσίρκο, επιθεώρηση, αστυνομική φάρσα, καμπαρέ, σάτιρα, λαϊκή φαρσοκωμωδία. Κυρίως όμως ένα δημιουργικό χάος, μια παρέλαση εικόνων, τύπων, μοτίβων, λόγου και κίνησης, λες και έχει ένας πλακατζής μπερδέψει σκηνές ή κινηματογραφικά πλάνα και έχει ανακατέψει μια τράπουλα. Ενα όργιο εικόνων, πλάκας, σάτιρας, επικαιρότητας, μελό, σαρκασμού, γελοιογραφίας και κόμικς. Τύποι κυνηγιούνται, αστυνομικοί κρύβονται, χορεύτριες στροβιλίζονται και άλλοτε γοητεύουν και άλλοτε γοητεύονται, αφελείς επεμβαίνουν από το κοινό, κλόουν και θαυματοποιοί παραπλανούν και αυτομαγεύονται, ένα δίχτυ τυλίγει τους μέσα και οι έξω φαίνονται μέσα και πάει λέγοντας.

Στοιχηματίζω πως γράφοντας ο Αθερίδης αυτό το «κείμενο» και κυρίως σκηνοθετώντας το γλεντούσε εκ των προτέρων με τη σύγχυση του κοινού ενώ με το σκηνικό του γούστο ήξερε πως η σύγχυσή του έχει ποιητική γοητεία, ένα τρελό υπερρεαλισμό.

Αν με το ζόρι έψαχνα να βρω έναν πρόγονο αυτής της μουρλής παράτας θα πήγαινα στον «Ιμπί Βασιλιά» του Αλφρέ Ζαρί που ενέτασσε το είδος που εφεύρε στην παταφυσική!

Ο ΘΙΑΣΟΣ. Ο Αθερίδης ευτύχησε στη συγκρότηση του θιάσου του. Εξάλλου το τόνισα, αυτό θέλει ηθοποιούς – ζογκλέρ και μεταμορφωτικά τέρατα.

Ετσι οργιάζουν στη σκηνή ο πολυτάλαντος Γιάννης Ζουγανέλης κομπέρ, θαυματοποιός, Χατζηαβάτης, Μπερτόδουλος και Δελαπατρίδης, ο άνθρωπος με τις χίλιες μορφές. Λιτός και καίριος.

Ο ίδιος ο Αθερίδης διαθέτει εδώ μια υποκριτική μάσκα διαπορούσα, αμήχανη και ύπουλη αλλά με αφοπλιστική αθωότητα.

Η Αλίνα Κωτσοβούλου σε μια σύνθεση λαϊκής θεατρίνας μπουλουκιού, ζιζάνιου, απροσδόκητου τζόκερ και ενοχλητικού θεατή με φιλοδοξίες πρωταγωνίστριας. Ισορροπεί με απλότητα και συνάμα με ανατρεπτικό οίστρο.

Η Ευαγγελία Συριοπούλου είναι ένα απόκτημα για το θέατρό μας. Ηθοποιός με τσαγανό, έξοχη κίνηση, χιούμορ και διαβολική γοητεία.

Ο νεαρός Γιάννης Μπισμπικόπουλος έχει γκελ και εξελίξιμα προσόντα.

Αλλά κρατήστε το όνομα Λευτέρης Ελευθερίου. Το ταλαντούχο αυτό φαινόμενο δεν παίζεται. Είναι τυπίστας, μίμος, χαρακτήρας με βάθος, αυτοσχεδιαστικό φαινόμενο και διαβολικό ρυθμό.