Η Αθήνα αποκτά τη δική της μυθολογία στη λογοτεχνία

Στο «Χρονικό της πέτρινης πόλης» ο Ισμαήλ Κανταρέ λέει για το Αργυρόκαστρο ότι είναι το μόνο μέρος στον κόσμο όπου αν γλιστρήσεις στην άκρη ενός δρόμου μπορεί να προσγειωθείς στη στέγη ενός σπιτιού. Είναι μια όμορφη εικόνα, παραστατική και ποιητική που, καθώς μας δίνεται στην πρώτη κιόλας σελίδα του μυθιστορήματος, μας εισάγει σε μια παραμυθένια ατμόσφαιρα γύρω από αυτή την κατηφορικά χτισμένη πόλη, γενέτειρα του συγγραφέα.

Το Αργυρόκαστρο σίγουρα δεν είναι το μόνο μέρος στον κόσμο όπου θα μπορούσε, με λίγη φαντασία, να συμβεί αυτό που λέει ο Κανταρέ. Υπάρχουν και στην Ελλάδα πόλεις και χωριά ικανά να εμπνεύσουν μια τέτοια εικόνα. Αυτά όμως δεν αξιώθηκαν έναν Κανταρέ. Ζήτημα ταλέντου; Κυρίως ζήτημα ματιάς. Ο προικισμένος λογοτέχνης μπορεί να δώσει μαγική διάσταση σε πράγματα που οι άλλοι βρίσκουν συνηθισμένα και κοινότοπα. Για να απελευθερωθεί όμως από τη συνήθεια του βλέμματος δεν αρκεί το ταλέντο του. Πρέπει να έχει δεχθεί ότι αυτά που βλέπει αξίζει να κοιταχτούν.

Γιατί η Αθήνα, όπου ζει η συντριπτική πλειονότητα των λογοτεχνών μας, δεν έχει δική της μυθολογία στη λογοτεχνία; Στα χείλη των περισσοτέρων έρχεται αμέσως η απάντηση ότι είναι μια άσχημη, άμορφη πόλη. Η θέση αυτή βασίζεται σε μια πλάνη: ότι το ωραίο και το άσχημο προϋπάρχουν εκεί έξω. Αλλά στην πραγματικότητα τα κατασκευάζει το βλέμμα. Η Αθήνα είναι άσχημη επειδή έχουμε αποφασίσει ότι είναι άσχημη και συνεπώς δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον.

Οι πόλεις άλλωστε που θεωρούνται ωραίες μπορεί να προκαλούν το ενδιαφέρον των φωτογράφων, όχι όμως των λογοτεχνών. Η Πράγα, ας πούμε, δεν έχει μυθολογία κι ας έχει βγάλει σημαντικούς συγγραφείς. Ούτε η Φλωρεντία έχει, τολμώ να πω ούτε η Ρώμη, γιατί μυθολογία δεν σημαίνει ρομαντικές εικόνες. Μυθολογία στη λογοτεχνία έχουν προπαντός οι πολύμορφες μητροπόλεις, οι γεμάτες αντιφάσεις και μυστήρια. Μυθολογία έχει το Παρίσι, το Βερολίνο, η Νέα Υόρκη, το Κάιρο, η Αλεξάνδρεια, πρόσφατα η Κωνσταντινούπολη. Και αυτό που ενέπνευσε τη μυθολογία τους δεν είναι η εικαστική ποιότητά τους, συχνά αμφίβολη εξάλλου.

Η Αθήνα είναι μητρόπολη, μία από τις συναρπαστικότερες του κόσμου, λόγω της εκπληκτικής πολυμορφίας της (της «αμορφίας» της) και της καλειδοσκοπικής ανθρωπογεωγραφίας της. Η οδός Ευριπίδου είναι ένας δρόμος όπου συνυπάρχουν η αρχοντιά και η χυδαιότητα, η αρχαιότητα και η ταπεινή χριστιανική ευσέβεια, η ατμόσφαιρα ανατολίτικου παζαριού και η αθλιότητα του προσφυγικού γκέτο. Τα Αναφιώτικα είναι ένα νησιώτικο χωριό φυτεμένο ανάμεσα σε έναν ένδοξο ηπειρωτικό βράχο και ένα πολύβουο αστικό κέντρο – κάτι μοναδικό στον κόσμο. Το Μετς, τα Πετράλωνα, του Ψυρή είναι συνοικίες που κρύβουν εκπλήξεις και θαύματα σχεδόν σε κάθε βήμα σου.

Υπάρχει ένα λογοτεχνικό είδος κατάλληλο όσο κανένα άλλο να τιμήσει την ιδιαιτερότητα των σύγχρονων μητροπόλεων: το νεο-νουάρ μυθιστόρημα. Και παρατηρώ με ευχαρίστηση ότι ολοένα περισσότεροι νέοι συγγραφείς μας δοκιμάζονται σε αυτό, ανακαλύπτοντας την Αθήνα μέσα από τις διαδρομές των ηρώων τους.