Μετά το «Νησί» στήνει από το μηδέν ένα χωριό

Για τους κατοίκους της προσφυγικής Ποντοκώμης που βλέπει στον κάμπο της Πτολεμαΐδας από τα πρανή του Σινιάτσικου η ιστορία μοιάζει κατά κάποιον τρόπο να επαναλαμβάνεται. Ο οικισμός που δημιουργήθηκε το 1923 από εκτοπισμένους του Πόντου και με πληθυσμό 1.116 κατοίκων (σύμφωνα με την απογραφή του 2011) θα σβήσει από τον χάρτη σε πέντε χρόνια. Και όπως υποστηρίζεται θα επανεμφανισθεί σε σημείο από την άλλη πλευρά της Κοζάνης, αποτελώντας ουσιαστικά προάστιό της.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Ενα οξύμωρο σχήμα διαμορφώνεται στην περιοχή. Το υπέδαφός της τροφοδοτεί με πρώτη ύλη (λιγνίτη) τα θερμοηλεκτρικά εργοστάσια της ΔΕΗ, ένα από τα οποία απέχει μόλις 600 μέτρα από τα πρώτα σπίτια της κοινότητας. Την ίδια ώρα, νέα σημεία εξόρυξης έχουν δημιουργηθεί σε απόσταση 150 μέτρων από τις πόρτες τους (οι υπόγειες εκρήξεις δε, αν και σε βάθος 160 μέτρων, δονούν τον οικισμό σαν μικροί σεισμοί). Από την άλλη, οι ανάγκες των μονάδων ηλεκτροπαραγωγής και η επέκταση των ορυχείων της ΔΕΗ που δίνουν ζωή στον τόπο, μέσω των θέσεων εργασίας, εξαναγκάζουν σε εκτοπισμό τους απογόνους των προσφύγων.

Για να μη χαθούν οι μνήμες τους, σε χώρο κοντά στο σημείο όπου θα αναδομηθεί η νέα πλέον Ποντοκώμη, η αναπτυξιακή εταιρεία Κοζάνης (ΑΝΚΟ) θέλει να δημιουργήσει ένα κέντρο μνήμης (στη Ζώνη Ενεργούς Πολεοδομίας Κοζάνης). Και θα είναι, όπως υποστηρίζεται, ο συνεκτικός κρίκος που θα συνδέει τις ποντιακές καταβολές και την επόμενη ημέρα στον νέο τόπο μετεγκατάστασης. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, λοιπόν, σε μια επικλινή έκταση 36 στρεμμάτων θα δημιουργηθεί ένας επισκέψιμος λειτουργικός πυρήνας μνήμης, ένα οικιστικό σύμπλεγμα που θα έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός ποντιακού χωριού, όπως διασωζόταν στα τέλη του 19ου με αρχές του 20ού αιώνα. «Αυτός ο πρότυπος οικιστικός πυρήνας θα πρέπει να ενεργοποιεί και να αναπλάθει τις μνήμες από τις παραδοσιακές καθημερινές δραστηριότητες και ασχολίες των κατοίκων του Πόντου. Να μη μεταβληθεί σε έναν παγωμένο μουσειακό χώρο, όπου οι μεν κάτοικοι σπανίως θα τον επισκέπτονται, οι δε ξένοι δεν θα έχουν την ευκαιρία να βιώσουν την καθημερινότητα της παράδοσης» εξηγεί ο σκηνογράφος Αντώνης Χαλκιάς και αναλύει την πρόταση που κατέθεσε για το πώς θα πρέπει να είναι ο χώρος μνήμης του νέου οικισμού, ύστερα από πρόσκληση της ΑΝΚΟ.

Η ΠΡΩΤΗ ΜΑΚΕΤΑ. Η πρόταση  του σκηνογράφου του «Νησιού» για τη ζωντανή κιβωτό μνήμης των Ποντοκωμιανών έλαβε τη μορφή μακέτας εμβαδού 20 τ.μ. και εκτίθεται ήδη στο γυμνάσιο της κοινότητας, «ευελπιστώντας να προκαλέσει ερεθίσματα για όραμα». Η υλοποίηση του σχεδίου δεν ήταν απλή για τον εικαστικό. «Επρεπε να ανασύρω μύθους, ψηφίδες Ιστορίας για να δομήσω ένα σενάριο που να σηματοδοτεί αυτό που έχει συντελεστεί και να υποδηλώνει την ολοκλήρωση ενός κύκλου μετακινήσεων» λέει ο Αντώνης Χαλκιάς. Ενας μεγάλος πλάτανος που αγκαλιάζει και «τρώει» ένα ξεχαρβαλωμένο κάρο – παραπέμπει στον εκτοπισμό των Ποντίων από τα πατρογονικά χώματα – σηματοδοτεί το τέλος της μετανάστευσης. Θα βρίσκεται δε σε συνάφεια με τις τρεις κρήνες στον αύλιο χώρο της εκκλησίας που θα συμβολίζουν τους τρεις τόπους στους οποίους κατοίκησαν αυτοί οι άνθρωποι.

Στον παραδοσιακό αυτόν πρότυπο οικιστικό ιστό η χωροταξία δεν θα είναι τυχαία. Ερευνα και μελέτη δυόμισι χρόνων και ένα οδοιπορικό επτά ημερών στα εδάφη που κάποτε κάπνιζαν οι καμινάδες των ακμαίων χωριών και πόλεων του ποντιακού ελληνισμού χρειάστηκε ο Χαλκιάς για να συγκεντρώσει στοιχεία και υλικά και να αναπτύξει σκηνογραφικά ό,τι φαντάστηκε ως αποτύπωση μνήμης στην προκαθορισμένη ημιορεινή περιοχή της δεύτερης μετεγκατάστασης.

Ανέσυρε ακόμη την ιστορία της Γκιουλμπαχάρ (Ρόδο της Ανοιξης), της παπαδοκόρης που ερωτεύθηκε και έκανε γυναίκα του ο σουλτάνος Βαγιαζήτ Β’, προκειμένου να ανασυστήσει την ξεχασμένη ιστορία της. Το εμβληματικό κτίριο με στοιχεία μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής θα λειτουργεί ως κέντρο πολιτισμού και εκδηλώσεων, σε συνδυασμό με καφέ – ζαχαροπολαστείο από το οποίο θα αναδίδονται αρώματα και μυρωδιές του Πόντου. Θα βρίσκεται σε επαφή με ισόγειο κτίσμα που προηγείται χωροταξικά και θα στεγάζει τον φούρνο.

Η εκκλησία – το άλλο εμβληματικό κτίριο του ενεργού πολιτισμικού χώρου μνήμης – έχει δάνεια από τη Μικρή Αγια-Σοφιά της Τραπεζούντας ενώ το καμπαναριό της είναι πιστό αντίγραφο του βυζαντινού πρωτοτύπου.

Πίσω από την εκκλησία θα βρίσκεται ΚΑΠΗ, «ένας χώρος φιλοξενίας και ψυχαγωγίας των γερόντων, των μεστωμένων της ζωής με την αποθησαυρισμένη πείρα» σημειώνει ο Αντώνης Χαλκιάς, το οποίο θα είναι σε διάλογο με το δίπατο αλληλλοδιδακτικό σχολείο.

ΤΑ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ. Στα σχέδια του μνημειακού οικισμού περιλαμβάνονται χώρος καθημερινής συνάθροισης – Γυαλί καφενέ -, μαγειρείο στον πάνω όροφο του κτιρίου που θα έχει ρόλο θεωρείου, μανάβικο και μπακάλικο, σε ομοειδείς συνορεύοντες χώρους τσιπουράδικο χωροταξικά ενταγμένο στη στοά πίσω από το μανάβικο. «Σε αυτήν την πρώτη γραμμή του οικιστικού πυρήνα, τη μνήμη καταγωγής, ξυπνούν οι απόλυτα επεξεργασμένες σκηνογραφικά όψεις του χώρου. Σε αυτές όμως προστίθενται και άλλες αισθήσεις που αναπλάθουν τις μνήμες καταγωγής. Το θυμίαμα από την εκκλησία, η μυρωδιά του καφέ, των παραδοσιακών φαγητών του μαγειρείου, των γλυκών, του ψωμιού, των μπαχαρικών, των φρούτων, της κάπνας του καμένου ξύλου» υπογραμμίζει ο σκηνογράφος.

Εχει γίνει πρόβλεψη για την κατασκευή καταστημάτων με είδη παραγωγής από τις παραδοσιακές ασχολίες και συνήθειες των κατοίκων του Πόντου, αλλά και για ξενώνα (μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής) ώστε να «κρατά» τους ταξιδιώτες στο κέντρο μνήμης. Τα ενδιάμεσα ακτινικά σοκάκια των αρχιτεκτονικών όγκων, προς το κέντρο του χώρου, θα είναι λιθόστρωτα κλιμακωτά. Μάλιστα τα δύο ακριανά σοκάκια θα διαθέτουν ποδηλατόδρομο και δυνατότητα οδικής πρόσβασης σε ασφάλεια και τροφοδοσία. Στην πρόταση εξάλλου προβλέπονται παιδικές χαρές και χώροι αναψυχής.

Μένει να φανεί στον χρόνο αν η πρόταση του Αντώνη Χαλκιά και των συνεργατών του που εργάστηκαν αδιάκοπα επί ενάμιση χρόνο θα αποκτήσει ρεαλιστική μορφή. Διαφορετικά ως μακέτα θα θυμίζει πως κάποτε υπήρχε ένα χωριό που λεγόταν Ποντοκώμη.