Ευτυχία, ένα αντιθεατρικό θέμα

Από τη γέννησή του το θέατρο περιεστράφη γύρω από τους δύο πανάρχαιους πόλους έρωτας – θάνατος που είναι εξάλλου και τα δύο τραγικά μοτίβα. Διότι, κακά τα ψέματα, δεν θυμάμαι ούτε ένα θεατρικό κείμενο που να έχει ως θέμα του την ερωτική ευτυχία. Και γενικώς η ευτυχία είναι ένα τελείως αντιθεατρικό θέμα! Για να μην πω άκρως πληκτικό. Βέβαια πολλά θεατρικά κείμενα αρχίζουν μέσα σε ροζ ευτυχία αλλά πολύ γρήγορα το τοπίο ξεσκίζεται από αστραπές και βροντές, τρικυμίες και ναυάγια, αυτοχειρίες και δηλητήρια, απιστίες, μοιχείες και τρέλα.

Η ιστορία του θεάτρου είναι ένα έξοχο και αστείρευτο θεματολόγιο, μια ποικιλία ερωτικών σχέσεων, κινήτρων, ελατηρίων, έλξεων και απώσεων.

Το αρχαιότερο ερωτικό θέμα της θεατρικής ιστορίας είναι οι «Ικέτιδες» του Αισχύλου (467 π.Χ.) όπου οι πενήντα αιγύπτιοι γιοι του Αιγύπτου ερωτεύονται τις πρώτες τους εξαδέλφες, κόρες του Δαναού. Εκείνες, αρνούμενες τον αιμομικτικό γάμο, φεύγουν από την Αίγυπτο και ζητούν άσυλο στο Αργος, πατρίδα της προμάμμης τους Ιούς. Ο Αισχύλος διαχειρίζεται ένα περίπλοκο και εκπληκτικά σύγχρονό μας θέμα. Για να παράσχει άσυλο ο αργείος βασιλιάς, πρέπει να εξετάσει αν οι φυγάδες έχουν εγκληματήσει στον τόπο τους, άρα πρέπει να τις εκδώσει, ή έχουν αδικηθεί ώστε να παραχωρήσει ασυλία. Η αιμομιξία όμως ήταν νόμιμη στην Αίγυπτο, οι φαραώ συχνά παντρεύονταν τις αδελφές τους. Το δίλημμα του αργείου βασιλιά λύνουν οι διώκτες Αιγύπτιοι που παραβιάζουν άλλο νόμο του διεθνούς δικαίου. Εισβάλλουν στο Αργος χωρίς άδεια και παραβιάζουν ως ιερόσυλοι έναν ιερό χώρο. Οταν ο αργείος βασιλιάς παραχωρεί άσυλο, οι φυγάδες γυναίκες αρνούνται να προσφύγουν στον βωμό της Αφροδίτης, αφιερώνοντας την παρθενία τους στην Αρτεμη. Ο Αισχύλος που δικαίωσε την πράξη τους να έχουν το αναφαίρετο προνόμιο της γυναίκας να επιλέγει τον άνδρα που θα κοιμηθεί μαζί του, ξεπερνώντας έθιμα, πατριαρχικές δομές και υποτίμηση της θηλυκής φύσης, θεωρεί τις αρνούμενες τον Ερωτα, ως πάρεδρο θεών, ότι αρνούνται την προνομία που η φύση δώρισε στη γυναίκα, δηλαδή την ευλογία να φέρνει στον κόσμο παιδιά. Αυτό το θεατρικό και πολιτιστικό θηρίο, ο Αισχύλος, θέτει προβλήματα (πρόσφυγες, άσυλο, έκδοση εγκληματία, ελευθερία της γυναίκας στην επιλογή συντρόφου, τιμή στη γυναίκα-μητέρα) που είναι ακόμη σε μεγάλη μερίδα της ανθρωπότητας άλυτα!

Στο σημαντικότερο ως πολιτισμική στρωματογραφία θεατρικό κείμενο της ιστορίας του θεάτρου, την «Ορέστεια», ο Αισχύλος εξαντλεί ένα ευρύ φάσμα ερωτικών σχέσεων. Ο Θυέστης κοιμάται με τη γυναίκα του αδελφού του Ατρέα. Ο Ατρέας προσφέρει στον Θυέστη ψημένα και σφαγμένα τα τέκνα του. Ο μόνος επιζήσας γιος, ο Αίγισθος, θα γίνει εραστής της γυναίκας τού γιου τού Ατρέα Αγαμέμνονα. Ο Αγαμέμνονας θα δολοφονήσει τον πρώτο σύζυγο της Κλυταιμνήστρας και θα σκοτώσει το παιδί της για να την αποκτήσει, αλλά στη δεκαετία του Τρωικού, αφού θα έχει στο στρώμα του την κόρη του ιερέα Χρύση, Χρυσηίδα, και αφού υποχρεωθεί να την παραδώσει στον πατέρα της, όταν ο Απόλλωνας θα γεμίσει τοξεύοντας τον κάμπο της Τροίας με χιλιάδες θύματα του φονικού του λοιμού, θα απαιτήσει να κοιμάται με την ερωμένη του Αχιλλέα, Βρισηίδα, πράγμα που αναγκάζει τον ευέξαπτο εραστή επίσης του Πατρόκλου να απόσχει από τη μάχη. Η Κλυταιμνήστρα, ερωμένη του Αιγίσθου, σχεδιάζει τον φόνο του Αγαμέμνονα εκδικούμενη τη θυσία της κόρης τους Ιφιγένειας στην Αυλίδα. Οταν ο Αγαμέμνονας επιστρέφει τροπαιοφόρος από το Ιλιον, φέρνει μαζί του την Κασσάνδρα, παρθένα ιέρεια, κόρη του Πριάμου, που έχει βιάσει και απαιτεί από την Κλυταιμνήστρα να τη δεχθεί. Η Κλυταιμνήστρα που φαντασιώνεται πως ο ακόρεστος ερωτικά Αγαμέμνονας τη βίαζε στην πλώρη του πλοίου ενώπιον των ναυτών κατά το ταξίδι της επιστροφής με τόσο πάθος ώστε μετά τον οργασμό να έχουν αφήσει στα σανίδια της πλώρης βαθούλωμα (!), τους σκοτώνει και τους δύο μ’ ένα τσεκούρι με τέτοιο πάθος ώστε όταν το αίμα του Αγαμέμνονα ξεπηδάει κρουνός μετά την τσεκουριά, την πιτσιλίζει και εκείνη γλείφει το αίμα και ευφραίνεται!

Ο Αισχύλος στον «Προμηθέα δεσμώτη» αναπτύσσει μια άλλη ερωτική περιπέτεια. Η κόρη του (ποταμού) Ινάχου στο Αργος Ιώ, παιδούλα, γίνεται το ερωτικό έμμονο αντικείμενο πόθου του Διός. Η Ηρα που αντιλαμβάνεται το πάθος του μπερμπάντη πατέρα θεών και ανθρώπων τη μεταμορφώνει σε δαμάλα και την καταδικάζει να την τσιμπάει αιωνίως ο οίστρος, η αλογόμυγα, ώστε να μην μπορεί ούτε λεπτό να κοιμηθεί και να περιπλανιέται σ’ ολόκληρη τη στερεά και θαλάσσια γνωστή τότε γεωγραφία. Στην περιπλάνησή της φτάνει έως τον Καύκασο, όπου ο Προμηθέας τιμωρείται πάλι κι αυτός από τον Δία. Εκεί η Ιώ τού διεκτραγωδεί τη ζωή της και ακούγεται η πρώτη στην ιστορία της λογοτεχνίας ερωτική εφηβική φαντασίωση. Ο Δίας ερχόταν, λέει, στον ύπνο της και την καλούσε να παρθούν στα χλοερά λιβάδια.

Ο Προμηθέας τής προμαντεύει την πορεία της (η Ιώ έχει στην περιπλάνησή της δώσει το όνομά της σε δύο θαλάσσιες περιοχές, το Ιόνιο Πέλαγος και τον Βόσπορο – στο πέρασμα της βοός, της δαμάλας), θα την ειδοποιήσει πως εν τέλει θα σμίξει με τον Δία με τη μορφή ταύρου που θα την επιβεί και η επαφή τους θα φέρει στον κόσμο τον Επαφο, που γενιές μετά οι απόγονοί του θα φέρουν στον κόσμο τον Ηρακλή που μέλλεται να απαλλάξει από το μαρτύριο τον Προμηθέα.

Ο Σοφοκλής στον «Αίαντα» προβάλλει τον γάμο του τρομερού επαγγελματία ήρωα του πολέμου, ο οποίος έχει παντρευτεί όντας στην Τροία μια σκλάβα με την οποία έχει αποκτήσει παιδί (ένας έγγαμος πολεμιστής εντός στρατοπέδου με γυναίκα και παιδί!), αφήνοντας να εννοηθεί πως αντί να βιάζει ιέρειες και να διεκδικεί ερωμένες είχε εξασφαλίσει την ερωτική του ημερήσια δίαιτα, διατηρώντας και τη φόρμα του και οικονομώντας τον χρόνο του. Το ενδιαφέρον σ’ αυτό το πρώιμο ομηρικής καταγωγής θέμα της τραγωδίας του Σοφοκλή είναι πως η σκλάβα αυτή, η Τέκμησσα, γνοιάζεται τόσο πολύ τον σύζυγό της ώστε συμπεραίνει κανείς ότι τους συνδέουν βαθύ ερωτικό αίσθημα και αλληλοσεβασμός. Δεν είναι απλώς ένα δοχείο ηδονής.

Στις «Τραχίνιες» ο Σοφοκλής φιλοτεχνεί το πορτρέτο της Δηιάνειρας, της γυναίκας του Ηρακλή, που στην ώριμη πλέον ηλικία, αφού έχει αποκτήσει έφηβο γιο μαζί με τον περιπλανώμενο ήρωα και αφού έχει ανεχθεί τις ερωτικές του παρασπονδίες με κατανόηση λόγω ακριβώς των μακροχρόνιων απουσιών του και της αναγνώρισης στον άνδρα τής ερωτικής εκτόνωσης, πανικοβάλλεται όταν ο ήρωας της στέλνει βιασμένη μια παιδούλα, για την απόκτηση της οποίας ξεθεμελίωσε μια πόλη και σκότωσε τον πατέρα της. Αρα πάθος μέγα. Μέσα στον πανικό της η ώριμη σύζυγος του στέλνει ως δώρο εκεί που θυσιάζει έναν χιτώνα βουτηγμένο στο αίμα του κενταύρου Νέσσου. Ο Νέσσος είχε κάποτε διεκδικήσει ερωτικά τη Δηιάνειρα και ο Ηρακλής τον σκότωσε με τα δηλητηριασμένα στο αίμα της Λερναίας Υδρας βέλη του. Ο Νέσσος πεθαίνοντας έδωσε σε μια φιάλη το αίμα του στη Δηιάνειρα εξαπατώντας την πως είναι ερωτικό φίλτρο που θα κρατούσε τον Ηρακλή για πάντα μαζί της. Ο εμποτισμένος με αίμα χιτώνας κολλάει πάνω στο σώμα του ήρωα και αποσπάται μαζί με τις σάρκες του. Ουρλιάζοντας από τους πόνους οδηγείται στην Οίτη όπου εκλιπαρεί να του προσφέρουν λυτρωτικό θάνατο (του τον προσφέρει ο κυνηγός της περιοχής Φιλοκτήτης, βάζει φωτιά και τον καίει με αντάλλαγμα τα τόξα του Ηρακλή που ήταν προορισμένα να πάρουν την Τροία).

Η Δηιάνειρα αυτοκτονεί αφού για φίλτρο ερωτικό προσέφερε θανάσιμο δηλητήριο στον ερωτικά άτακτο ήρωα.

Θα συνεχίσω. Εχει ψωμί το θέμα.