Οι τενεκεδουπόλεις και η κλειδαρότρυπα

«Δοκίμιο» έχει αποκαλέσει το βιβλίο αυτό ο Γουίλιαμ Τ. Βόλμαν, συγγραφέας μεταξύ των άλλων του πολύκροτου «Κεντρική Ευρώπη». Και για δοκίμιο πρόκειται, αν λάβουμε υπόψη τις συχνές αναφορές του συγγραφέα στον Μοντέν και τα περίφημα «Δοκίμιά» του που εισήγαγαν τον όρο. Ωστόσο οι κριτικοί δεν έχουν συμφωνήσει απόλυτα με τον συγγραφέα. Τεσσερισήμισι αιώνες μετά τον γάλλο φιλόσοφο, ο όρος έχει τροποποιηθεί ριζικά και κουβαλά ποικίλες ιστορικές στρώσεις. Εγώ θα ονόμαζα το βιβλίο «ταξιδιωτικό χρονικό στον κόσμο της φτώχειας». Οι εχθροί του Βόλμαν θα το ονόμαζαν ίσως «δημοσιογραφικό ρεπορτάζ» και οι φίλοι του «νέα δημοσιογραφία».

Αυτό που κάνει ο Βόλμαν εδώ είναι η κατασκευή πορτρέτων φτωχών ανθρώπων από ποικίλα σημεία του πλανήτη – Κολομβία, Καζακστάν, Ρωσία, Φιλιππίνες, Βιετνάμ, Μεξικό, ακόμη και Ηνωμένες Πολιτείες – στους οποίους δίνει τον λόγο για την κατάσταση, τη ζωή και τις ελπίδες τους. Περιστασιακά συρράπτει αυτό το υλικό με δικούς του στοχασμούς για το πρωταρχικό αίτιο της φτώχειας, εμπλουτισμένους από τις σκέψεις και τις ελπίδες των φτωχών ανθρώπων. Η μοίρα, το κάρμα, η ατυχία, η ασθένεια, οι πολυεθνικές εταιρείες, οι κυβερνήσεις, οι κακοί πλούσιοι προκύπτουν συχνά πυκνά ως ατάκτως ερριμμένες απαντήσεις, ανασυρμένες από τα μπάριος, τα μπουρδέλα και τις τενεκεδουπόλεις του άλλοτε Τρίτου Κόσμου, ακόμη και από το γειτονικό του πάρκινγκ στο Σακραμέντο της Καλιφόρνιας όπου παρεπιδημούν υπό τη δύσκολα κρυμμένη αγανάκτησή του άστεγοι και πρεζόνια.

Αγνοια κινδύνου

Ο Βόλμαν προφανώς έχει άγνοια κινδύνου. Το ογκώδες έργο του που περιλαμβάνει κάπου δεκαοκτώ βιβλία – αρκετά της κατηγορίας «τούβλο» με πάνω από 800 σελίδες – έχει συχνά ιστορικό μυθοπλαστικό περιεχόμενο, όπως μια επταλογία για τον εποικισμό της Αμερικής από τον καιρό των Βίκινγκς ή ένα δοκίμιό του για τη βία (κοντά, διαβάζω, στις 2.500 σελίδες, παρακαλώ). Ας ελπίσουμε ότι δεν θα αναλάβει έλληνας εκδότης τη μετάφρασή του γιατί εκτός από οικονομικά υπάρχουν και βιοφυσικά όρια στην αντοχή του αναγνώστη, άσχετα αν συγγραφείς όπως ο Βόλμαν αξιοποιούν στο έπακρο την εποχή του Google με τον συνοδό καταιγισμό πληροφορίας και τη δειγματοληπτική ανάγνωση.

Η άγνοια κινδύνου είναι εμφανής εδώ γιατί, με εξαίρεση κάποιες σκόρπιες αναφορές στον Ρουσό, τον Θορό, τον Σαμίρ Αμίν ή τον Μοντέν, λείπει εμφανώς η γνώση της βιβλιογραφίας για τη φτώχεια από τους καιρούς ακόμη της Βίβλου έως τον Μαρξ και τη θέσπιση του βιομηχανικού προλεταριάτου ως κεντρικού αναλυτικού εργαλείου, μέχρι τις ημέρες μας και την άφθονη βιβλιογραφία για την παραγωγή φτώχειας ως φαινόμενο σύστοιχο της ανάπτυξης και εξ αυτής εκπορευόμενο. Για να δώσω ένα μόνο πρόσφατο παράδειγμα που εντελώς τυχαία έχω δίπλα μου, το βιβλίο του Πιερ Ροζανβαλόν «Η κοινωνία των ίσων» (μετάφραση Αλέξανδρος Κιουπκιολής, Πόλις 2014), αποκαλύπτει με την πρώτη ματιά την πλούσια προβληματική που προηγήθηκε της Αμερικανικής και της Γαλλικής Επανάστασης και της τότε πρόσληψης της έννοιας της ανισότητας.

Θα ήταν τίμιο λοιπόν να δούμε το βιβλίο εν είδει ντοκιμαντέρ, με μερικούς εμβόλιμους στοχασμούς και με επισκέψεις σε γωνιές του κόσμου που υποφέρουν για ποικίλους λόγους – οι οποίοι, πάντως, σπανίως διευκρινίζονται. Ο πληθωρικός συγγραφέας μάς δίνει ορισμένες ωραίες περιγραφές για τις στέπες της Κεντρικής Ασίας ή τις φτωχογειτονιές της Ταϊλάνδης, μας καθοδηγεί στα Κόκκινα Φανάρια του Τόκιο και του Μεξικάλι, αναπτύσσει το νατουραλιστικό του ταλέντο στην απόδοση της αποφοράς και της βίας (άφθονα ούρα, σπέρμα, ντρόγκα και φλέγμα), στοχαζόμενος παράλληλα πάνω στην έννοια της φτώχειας και διακηρύσσοντας με έκπληξη ότι η έννοια είναι σχετική (πράγματι είναι, καθώς μπορείς να είσαι πλούσιος με δύο δολάρια την ημέρα στο Κονγκό αλλά φτωχός με τριάντα στην Ελλάδα) και υποκειμενική, όπως επίσης καλά γνωρίζουμε. Οι σελίδες γυρνάνε σχετικά άνετα, κυρίως εκεί όπου προϋπάρχει τεκμηριωτικό υλικό, όπως στις πετρελαιοπηγές του Καζακστάν και στην εκεί παραγόμενη λόγω ατμοσφαιρικής ρύπανσης θνησιμότητα.

Πληρώνοντας πρεζόνια

Ο Βόλμαν αμφισβητεί τη φιλανθρωπία του εκ των έσω, όπως επιβάλλει η πολιτική ορθότητα, παρότι ισχυρίζεται ότι πληρώνει πλουσιοπάροχα διερμηνείς, πόρνες και πρεζόνια για το δικαίωμα να τους ρωτήσει γιατί είναι φτωχοί. Κάνει θεάρεστα πράγματα όπως το να οδηγήσει στο μουσείο αγράμματους ανθρώπους για να δουν μια έκθεση του Σαγκάλ. Επιχειρεί, όχι και τόσο ευφυώς, να αποδείξει ότι συνδιαλέγεται επί ίσοις όροις με τους άκληρους που συναντά, κάτι που μπορώ να διαβεβαιώσω ότι είναι πρακτικά αδύνατον λόγω πολιτισμικού και οικονομικού χάσματος. Μοιράζοντας πενήντα, ενίοτε και διακόσια δολάρια ανά συνέντευξη (μυθικά ποσά για μερικές ώρες «δουλειάς» στις συγκεκριμένες περιοχές), πληρώνοντας το νοίκι κάποιου ή τις σπουδές κάποιου άλλου (αν θέλετε το πιστεύετε), εκμαιεύει αλήθειες που οι φτωχοί του πλανήτη προφανώς πιστεύουν ότι ο λευκός Αμερικανός θέλει να ακούσει. Ταυτόχρονα διεισδύει με άνεση σε ζώνες όπου είναι αδιανόητο ένας πλούσιος να επιχειρήσει να βολτάρει απρόσκοπτα. Με άλλα λόγια, αγνοεί επιδεικτικά το γεγονός ότι άλλοι προηγήθηκαν αυτού εφοδιασμένοι με πιο κοφτερά μεθοδολογικά εργαλεία. Ετσι αδυνατεί να κατανοήσει ότι, όπως μας διδάσκει η Κοινωνική Ανθρωπολογία, η παρουσία του παρατηρητή – επιστήμονα τροποποιεί πάντα το εξωτικό αντικείμενο της παρατήρησης.

Τι απομένει όμως αν οι μαρτυρίες των φτωχών ανθρώπων είναι αναληθείς; Μα το είπα ήδη: μια περιήγηση στο παζλ της φτώχειας με συχνές διερωτήσεις για τα αίτιά της αλλά με απουσία θεωρητικής τεκμηρίωσης των όποιων ευρημάτων. Απομένει ακόμη η ρέουσα γραφή, χωρίς ωστόσο καμία γνώση λ.χ. της σχέσης της φτώχειας με τα αναπτυξιακά προγράμματα των Ηνωμένων Εθνών, όπου, παρά τα αντιφατικά αποτελέσματα, η καταπολέμησή της κατέχει πρωτεύουσα θέση ήδη από το 1960. Απομένει επιπλέον μια αίσθηση κοιτάγματος από την κλειδαρότρυπα της υπανάπτυξης χωρίς όμως – και αυτό είναι εντυπωσιακό – γνώση για τους μηχανισμούς αναπαραγωγής της φτώχειας και κυρίως για τον εκσυγχρονισμό της: για την παραγωγή δηλαδή του διαρκούς αισθήματος έλλειψης σε ένα διαρκώς ανώτερο επίπεδο, άσχετα από την ποσότητα των αγαθών που κατέχεις.

Το τραπουλόχαρτο

Με άλλα λόγια, ο Βόλμαν αποτυγχάνει να αφομοιώσει κατά τις περιηγήσεις του τον τρόπο πρόσληψης της καταναλωτικής κοινωνίας από τη λεγόμενη «άλλη πλευρά». Και σε αυτή την άλλη πλευρά περιλαμβάνω βεβαίως την ίδια τη Σοβιετική Ενωση, την οποία ο συγγραφέας μας λέει ότι επισκέφθηκε επανειλημμένως και η οποία κατέρρευσε σαν τραπουλόχαρτο ύστερα από δεκαετίες έλλειψης ικανοποίησης των βασικών αναγκών αλλά και κυρίως αισθήματος έλλειψης εκείνων των μικρών και μεγάλων πραγμάτων που αφειδώς παρήγε και κατανάλωνε η Δύση.

Αναδίφησα με αφορμή το βιβλίο αυτό ποικίλες ετήσιες αναφορές του ΟΗΕ για το περιβάλλον, την ανάπτυξη και την εκπτώχευση σε περιοχές του πλανήτη. Παρά τη γραφειοκρατική τους γλώσσα, ίσως είναι καλύτερη δοκιμιακή λογοτεχνία.

William T. Vollmann
Φτωχοί Ανθρωποι
Μτφ. Γιώργος Κυριαζής
Εκδ. Κέδρος, 2014, σελ. 496 (με 128 φωτογραφίες)
Τιμή: 22 ευρώ