Ο Aλέξης Τσίπρας, ο Ζορμπάς και ο Βασίλης ο Αρβανίτης

Παρότι ως λαός δεν χαίρουμε ιδιαίτερης εκτίμησης τα τελευταία χρόνια, βγάλαμε δύο προσωπικότητες που είναι αυτόν τον καιρό οι απόλυτοι σταρ στην παγκόσμια σκηνή. Τσίπρας και Βαρουφάκης έχουν μαγέψει την υφήλιο όσο κανένας πολιτικός μετά τον Κένεντι. Ο πρώτος με τη «νεανικότητα» και τον «αισθησιασμό» του, ο δεύτερος με την «κτηνώδη ομορφιά και σκληράδα» του, όπως γράφτηκε στο «Spiegel». Αλλά έτσι ήταν πάντοτε, από την αρχαιότητα ακόμη. Η Ελλάδα ήταν και είναι η χώρα των ξεχωριστών ατόμων, όχι του συντεταγμένου ανθρώπινου συνόλου. «Ενας έλληνας μάγειρος», έλεγε ο Νίτσε, «είναι περισσότερο μάγειρος από έναν άλλο».

Παραδόξως, αυτό το χαρακτηριστικά ελληνικό φαινόμενο, που το πρόσεξε π.χ. ο Χένρι Μίλερ, δεν έχει αφήσει σχεδόν κανένα αποτύπωμα στη λογοτεχνία μας. Αν εξαιρέσουμε τον αποκηρυγμένο από τους ξιπασμένους (ή φθονερούς) έλληνες λογοτέχνες Αλέξη Ζορμπά, πολύ δύσκολα θα συναντήσουμε σε κάποιο ελληνικό μυθιστόρημα ή νουβέλα μια μορφή με πληθωρική, ιριδίζουσα ατομικότητα, έναν χαρακτήρα που να μπορεί να θεωρηθεί εμβληματικός. Ο Βασίλης ο Αρβανίτης του Μυριβήλη, που φαινομενικά πλησιάζει σε έναν τέτοιον τύπο, είναι στην πραγματικότητα ένας εγωπαθής αγριάνθρωπος, που δεν ξεφεύγει από το ήθος της κοινότητας με την οποία έρχεται σε σύγκρουση.

Προσπαθώ να βρω εξήγηση γι’ αυτή την ηχηρή απουσία. Σκέφτομαι ότι ώς τη δεκαετία του 1920 το κύριο ρεύμα της ελληνικής πεζογραφίας ήταν απορροφημένο στο πνεύμα του ελληνικού κοινοτισμού, που θεωρούνταν η (απειλούμενη και ήδη φθίνουσα) πεμπτουσία του ελληνισμού. Ηταν το ρεύμα που ονομάστηκε ηθογραφία. Κατόπιν, η γενιά του ’30 ενδιαφέρθηκε κυρίως για μεγάλες αστικές τοιχογραφίες, όπου δεν ήταν εύκολο να βρουν τιμητική θέση οι πολύ έκκεντρες ή εκκεντρικές μορφές. Θα πει κανείς: μα ο Γιούγκερμαν; Ο Γιούγκερμαν είναι διπλά ξενόφερτος, τόσο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας όσο και ως συγγραφική βιοθεωρία: είναι ενεργούμενο μιας υπερτροφικής βιολογικής θέλησης για δύναμη. Οσο για τους μεταπολεμικούς μοντερνιστές, η έμφαση στην ξεχωριστή προσωπικότητα ήταν κάτι εντελώς αντίθετο στη δική τους αντίληψη του κόσμου και της ανθρώπινης κατάστασης.

Εδωσα μόλις ένα πολύ γενικό εξηγητικό σχήμα, που ασφαλώς έχει πολλά κενά και αφήνει έξω σημαντικές παραμέτρους. Αλλά εδώ δεν με ενδιαφέρουν τόσο οι γραμματολογικές ερμηνείες. Βλέπω το ζήτημα περισσότερο από τη σκοπιά των δυνατοτήτων της ελληνικής λογοτεχνίας στον σύγχρονο κόσμο. Καλώς ή κακώς, από χώρες όπως η Ελλάδα, μικρές, περιφερειακές, γεωμορφολογικά, γλωσσικά και, ώς έναν βαθμό, κοινωνικά εξωτικές για τους περισσότερους άλλους, αναμένεται να έχουν ένα πολύ ιδιαίτερο στίγμα στην παγκόσμια πολιτισμική παραγωγή. Ως προς αυτό, η Ελλάδα διαθέτει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα με τους σπαρταριστούς ανθρώπινους τύπους που παράγει σε αφθονία, ακόμη και σήμερα, μέσα στη μικροαστική ασχήμια της: ιδιόρρυθμες, πολύχρωμες προσωπικότητες, χωρίς πολλή εσωτερικότητα, αλλά που ξέρουν να δίνουν συναρπαστικές παραστάσεις. Ισως μάλιστα έχει θέση εδώ κάτι άλλο που έλεγε ο Νίτσε για τους (αρχαίους) Ελληνες: ότι έμεναν στην επιφάνεια επειδή έβλεπαν το βάθος.