Η μάσκα, η περσόνα, η Κάθαρσις

Το επιβάλλει το εορταστικό τριήμερο να θελήσουμε έστω και αυτοσχεδιάζοντας (εξάλλου ο αυτοσχεδιασμός είναι ένα από τα συστατικά της Αποκριάς) να προσεγγίσουμε τις ρίζες των εθίμων και των τελεσμάτων αυτών των ημερών, τουλάχιστον στα τελέσματα της ιδιοπροσωπίας μας.

Σπεύδω να τονίσω πως τα έθιμα αυτών των εορτών συγκερνούν και ειδωλολατρικά αρχαιοελληνικά τελέσματα και χριστιανικούς κανόνες βίου. Αλλα από αυτά η Ορθοδοξία αφομοίωσε και ενέταξε στον εθιμικό της τουλάχιστον κανόνα, άλλα καταδίκασε, και παρ’ όλα αυτά, ακόμη και ο ευσεβέστερος χριστιανός τα καταστρατηγεί και τα τηρεί χωρίς να αισθάνεται ότι «αμαρτάνει».

Και πρώτα η μεταμόρφωση, αυτή η έμφυτη στον άνθρωπο τάση να μπαίνει σε άλλο ψυχισμό, να καμώνεται αλλότρια ήθη και συμπεριφορές, και μέσω μιας παρενδυσίας να τολμά όσα ο καθωσπρεπισμός, η υποταγή στους όρους μιας καθιερωμένης και ελεγχόμενης συμπεριφοράς απαγορεύουν. Ο άνδρας που ντύνεται γυναίκα, η γυναίκα που μιμείται τα ανδρικά φερσίματα, οι γέροντες που νεάζουν και τα παιδιά που καμώνονται τους γέροντες είναι μια εσωτερική ροπή προς το αντίθετο, προς το ανοίκειο, το ΑΛΛΟ, που άλλοτε εκφράζει επιθυμία εισβολής, άλλοτε νοσταλγία και άλλοτε εξορκισμό ή χλεύη.

Από την εποχή, όχι πολύ μακρινή, που η ψυχανάλυση, διεισδύοντας στα ανθρώπινα βάθη της ψυχής και στη δομή της επιθυμίας αλλά και στη δομή της σύστασης της ζώσας ύλης, δογμάτισε πως μέσα στο άρρεν άτομο με τον δομημένο ψυχισμό του (Animus) ενυπάρχει και θηλυκό στοιχείο (Anima) και το αντίστροφο, κατανοήσαμε την πανάρχαια και συχνά ενστικτώδη αλλά και συνειδητή πάλι επιθυμία να αλιεύσουμε κάθε φορά την κρυμμένη εν τω βάθη άλλη περσόνα μας. Αυτό οδήγησε πρωτόγονους αλλά αργότερα και πολιτισμένους λαούς στις τελετές όπου κυριαρχούν τα προσωπεία.

Η αείμνηστη εθνολόγος και θεατρολόγος Κατερίνα Κακούρη στα θεμελιώδη έργα της «Προαισθητικές μορφές θεάτρου» και «Προϊστορία θεάτρου» (έργο διεθνώς unicum – μοναδικό) συγκέντρωσε υλικό από τις λαϊκές και θρησκευτικές πρωτόγονες και αργότερα παραδοσιακές τελετουργίες, γονιμικές, αποτροπαϊκές κ.λπ. Σε όλες αυτές κυριαρχεί το προσωπείο. Και όπως έχω και πολύ παλιά καταθέσει, δεν πρέπει να συγχέουμε κάθε τρόπο κάλυψης του προσώπου με μόνο μία επιδίωξη. Η μάσκα, π.χ., είναι απλώς ένα προπέτασμα για να αποκρυβεί ο φέρων. Η περσόνα λειτουργεί περισσότερο σαν ενισχυμένο φωνητικό ηχείο. Το προσωπείο όμως είναι η εσωτερική ροή προς το άλλο.

Πριν από αρκετά χρόνια η Ασπασία Παπαθανασίου και εγώ είχαμε προσκαλέσει στο Κέντρο Ερευνας και Πρακτικών Εφαρμογών του Αρχαίου Ελληνικού Δράματος – Δεσμοί τον μεγάλο μπαλινέζο συνεργάτη του Πίτερ Μπρουκ Τάπα Σουντάνα για μια σειρά σεμιναρίων με θέμα τη χρήση του προσωπείου στο τελετουργικό θέατρο και στον ιερό χορό στην Ινδονησία και αλλού στην Ανατολή. Η εμπειρία από αυτά τα σεμινάρια σπουδαστών και ελλήνων δασκάλων ήταν συνταρακτική. Ο Σουντάνα μυούσε τους σπουδαστές σε μια μυστική ταύτιση με το προσωπείο. Για ώρες πολλές κάθε μετέχων έβαζε το επιθυμητό προσωπείο απέναντί του, προσηλωνόταν σε αυτό, προσπαθούσε να αφομοιώσει το σχήμα του, τον χαρακτήρα του στο ύφος και στο ήθος του. Σχεδόν προσευχόταν και το εκλιπαρούσε να «καταδεχθεί» να τον αποδεχθεί, να συγκατατεθεί να «μπει» μέσα του. Και όταν ένιωθε ο σπουδαστής πως το προσωπείο «ένευε» πως είναι πρόθυμο να γίνει φορέας των μύχιων ταυτιστικών του επιθυμιών, ο σπουδαστής το προσάρμοζε στο πρόσωπό του και μιλώντας εκ βαθέων διαπίστωνε με θαυμασμό πως το προσωπείο «ζωντάνευε» και γινόταν το όχημα των απωθημένων επιθυμιών του φέροντος. Ηταν μια βαθιά παραδοσιακή ψυχοτεχνική στρατηγική της μιμητικής διαδικασίας.

Ενα δεύτερο στοιχείο που με οδηγεί να κατανοήσω τα δρώμενα της Αποκριάς είναι τα φαλλικά δρώμενα και οι ζωόμορφες γονιμικές τελετές σε πολλά μέρη της Ελλάδας. Θα μπορούσε κάλλιστα κανείς να υποθέσει πως η παράδοση έχει τις ρίζες της στον βαθύ προϊστορικό χρόνο αλλά και στα επιβιώματα αυτών των δρώμενων μέσα στο σατυρικό δράμα της Αρχαίας Αττικής και στον αριστοφανικό κώμο καθώς και στους ζωόμορφους χορούς της Αττικής Κωμωδίας («Σφήκες», «Ορνιθες», «Βάτραχοι»).

Τις τελευταίες ημέρες της Αποκριάς τα δημόσια γλέντια, η φαλλοφορία, η έντονη και ευρηματική βωμολοχία (κάτι σαν τους αρχαίους γεφυρισμούς και τους λατινικούς λιβέλους), οι μεταμορφώσεις, τα γαϊδουράκι, η καμήλα, οι τράγοι, η αρκούδα, η κομμένη κεφαλή, το μεθύσι και οι ξέφρενοι χοροί σε πλατείες και σταυροδρόμια είναι επιβιώματα αρχαίων φαλλικών και σατυρικών δρώμενων. Και είναι σε όλους γνωστό, ελπίζω, πως το σατυρικό δράμα ως τέταρτο δράμα στην αρχαία αττική τετραλογία παιζόταν τελευταίο μετά τους τραγικούς υβριστές και παρεκκλίνοντες ήρωες, τις αιμομιξίες, τις μητροκτονίες, τις πατροκτονίες, τις συζυγοκτονίες, τους βιασμούς ανηλίκων, τους παράνομους έρωτες, τις αυτοκτονίες και τους δόλους.

Εχοντας το σατυρικό δράμα χορούς σατύρων ιθυφαλλικών, αχόρταγων, μεθυσμένων, άκρως ερωτικών, έδιναν την ευκαιρία στον θεατή που είχε συνταραχθεί από τα ελεεινά και φοβερά διαβήματα των τραγικών ηρώων, να φύγει από το θέατρο προσγειωμένος στο καθημερινό, στον οίστρο της ζωής και στην αιώνια ελληνική λαϊκή κραυγή του γλεντιού: «Να πεθάνει ο χάρος»!

Δεν είναι λοιπόν παράξενο πως η χριστιανική ορθόδοξη παράδοση μετά τα οργιώδη δρώμενα των τελευταίων αποκριάτικων εορτών βάζει ως τέρμα και ως αρχή των σαράντα ημερών της επερχόμενης νηστείας την Καθαρή Δευτέρα, ακριβώς στη θέση και στον σκοπό που έθετε η αριστοτελική Ποιητική: την Κάθαρσιν.

Δεν σκοπεύω εδώ να επαναφέρω προς συζήτηση όλο το αδιέξοδο το θεωρητικό γύρω από την αριστοτελική αυτή λέξη που έχει προκαλέσει τόμους φαιδρές, σοβαρές και διεισδυτικές ερμηνευτικές προτάσεις.

Είτε είναι κάτι σαν αποτοξίνωση είτε κάτι σαν την αίσθηση που έχει ο βαριά ασθενής όταν απαλλαγεί από την αρρώστια, είτε η βαθιά ανάσα που παίρνει ο φυλακισμένος που αποφυλακίζεται είτε η ευφορία όταν ο κατηγορούμενος αθωώνεται, είτε η χαρμολύπη της γυναίκας που μετά τις ωδίνες του τοκετού γεννά είτε το αίσθημα που κατακυριεύει τον παραπλανημένο στην έρημο φτάνοντας στην όαση, είτε το πλοίο που περισυλλέγει ναυαγό είτε η χαρά του εξορίστου που επιστρέφει στην πατρίδα ή το νόστιμον ήμαρ του ξενιτεμένου, η Κάθαρσις είναι η αιθρία έπειτα από μια σωματική, ψυχική, πνευματική μαρτυρική οδοιπορία. Οπως επίσης και ο πόθος μετά την αμαρτία να ζητήσεις τη συγγνώμη που αλαφρώνει την ψυχή και να λυτρωθείς με τη μετάνοια.