[Η κριτική της Δευτέρας] «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι»

Εγραφα παλιότερα πως ο σκηνοθετισμός είναι η παιδική (όπως η ιλαρά και οι μαγουλάδες) αρρώστια του θεάτρου. Και δεν θα έπρεπε να συγχέεται η σκηνοθεσία με τον σκηνοθετισμό. Και η σκηνοθεσία είναι νέο επάγγελμα. Γεννήθηκε τα τέλη του 19ου αιώνα.

Εως τότε, για δυόμισι χιλιάδες χρόνια, από τον Αισχύλο έως τον Μπίχνερ και τον Ιψεν, δεν είχε εμφανιστεί η ανάγκη του. Οταν εμφανίστηκε ξεφύτρωσαν και οι σχολές. Νατουραλισμός (Στανισλάβσκι), εξπρεσιονισμός (Ράινχαρτ), συμβολισμός κ.λπ. Αλλά οι πρώτοι μεγάλοι σκηνοθέτες και όσοι τους ακολουθούν σκοπό έχουν να υπηρετήσουν τους συγγραφείς, να εμβαθύνουν μέσω της σκηνικής πράξης στους χαρακτήρες και στα μηνύματα, να αλλάξουν φωτισμό, να φέρουν στην επιφάνεια απωθημένες ιδέες ή επιθυμίες.

Γενικός πάντως σκοπός είναι η διασάφηση και η διευκρίνιση των προθέσεων του συγγραφέα. Ενας σκηνοθέτης έχει βέβαια στη διάθεσή του μια μεγάλη παρακαταθήκη μορφών που καλλιέργησε στην ιστορία του το θέατρο. Από τον παντόμιμο έως τη ρητορική  (όχι τον στόμφο, σίγουρα), από την οικεία μίμηση έως τη φαντασιώδη, από την πεζότητα στην ποιητική απογείωση.

Κάθε φορά επιλέγει φόρμα ώστε να φωτίσει έως τα κρυφά του βάθη το κείμενο και να οδηγήσει τους ερμηνευτές (υποκριτές, εικαστικούς, μουσικούς, χορογράφους, φωτιστές) να βρουν τους κατάλληλους ρυθμούς, στάσεις, κινήσεις, ψυχισμό, κοινωνικό στίγμα ώστε να γίνει το κείμενο μίμησις πράξεως ζώντων!

Ο σκηνοθετισμός είναι η αρρώστια της σκηνοθεσίας. Εδώ ο σκηνοθέτης αισθάνεται την ανάγκη να υπερβεί το κείμενο, να το καταχωνιάσει, να το χρησιμοποιήσει σαν σκαμνί για να ψηλώσει το ανάστημά του, να το υπονομεύσει, συχνά να το ειρωνευτεί, τα τελευταία χρόνια να το εξευτελίσει ώστε να προβληθεί σε πρώτο πλάνο, να επισκιάσει συγγραφέα και συχνότατα και τους άλλους συντελεστές μεγεθυσμένη η μικρότητά του. Είναι ένα είδος Ηρόστρατου. Εκείνος ο Μιλήσιος, ανίκανος για καθετί άλλο, έβαλε φωτιά στον ναό απλά και μόνο για να κυκλοφορεί το όνομά του ως εμπρηστή.

«Υβρίζω, φτύνω, ευτελίζω, ταπεινώνω, φονεύω τους γίγαντες, άρα Υπάρχω». Οι παλιότεροι θα θυμούνται πως η ποδοσφαιρική αλήστου μνήμης ομάδα Φωστήρας είχε νικήσει μια φορά τον Ολυμπιακό και είχε χαρακτηριστεί Φονεύς των Γιγάντων. Το κακό είναι πως ο Φωστήρας εξαφανίστηκε και ο Γίγαντας, όπως κάθε γίγαντας, αναγεννάται συνεχώς.

ΜΩΡΟΦΙΛΟΔΟΞΙΑ. Τέτοιοι φωστήρες κατά καιρούς γίνονται σκηνοθέτες και προσπαθούν να προβληθούν όχι υπηρετώντας τους συγγραφείς ή εμπνέοντας τους συνεργάτες τους, αλλά επενδύοντας με τον μόχθο των άλλων στην αύξηση του προσωπικού τους κεφαλαίου. Πώς προβάλλεται συνήθως και επενδύεται αυτή η μωροφιλοδοξία; Διορθώνοντας, π.χ., τον συγγραφέα. Οταν μάλιστα είναι και κλασικός ή νεοκλασικός τόσο το καλύτερο.
 
«Διορθώνοντας» τον Αισχύλο, τον Σαίξπηρ, τον Σίλερ, τον Ιψεν, τον Τενεσί Γουίλιαμς ψηλώνεις μερικούς πόντους. Αν μάλιστα μπορέσεις να αλλοιώσεις και την ιδεολογία, το ύφος και το ήθος των προσώπων που σου παρέδωσε ο συγγραφέας περνάς (στους ανίδεους ή στους κεκράκτες) για συνδημιουργός.

Για σκεφτείτε όταν δεν διόρθωσαν τον Σοφοκλή οι αιώνες, όταν όσο ζούσαν ο Ιψεν και ο Τσέχοφ οι καλλιτέχνες σέβονταν το κείμενό τους, κι έρχεσαι εσύ και προσθέτεις σκηνές, αφαιρείς πρόσωπα, ξεφυτρώνεις πρόσωπα εκεί που ο συγγραφέας δεν τα έσπειρε, ε! τότε περνάς για συνδημιουργός. Το κακό όμως είναι πως δεν τολμάς να βάλεις το όνομά σου ως δημιουργός αλλά πουλάς στο ταμείο και στον ανίδεο προσήλυτο Αριστοφάνη, Στρίντμπεργκ και Αλμπι.

Το ενδιαφέρον είναι πως ο Δημήτρης Μαυρίκιος είναι ένας σκηνοθέτης δίβουλος. Οταν αποφασίζει να υπηρετήσει πιστά και σε βάθος τον συγγραφέα κάνει θαυμάσιες παραστάσεις, αλλά όταν επικρατεί ο αλαζονικός σκηνοθετισμός του και ο υπερβάλλων ναρκισσισμός του αντί να φιλοδοξεί να αλλάξει τον φωτισμό των μεγάλων κειμένων τους αλλάζει τα φώτα κυριολεκτικά.

Ιδού τώρα, ενώ καθοδήγησε σωστά τους ηθοποιούς που είχε στη διάθεσή του στο αριστούργημα του Γουίλιαμς «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας επενέβη βάναυσα στο έργο του μεγάλου αμερικανού ποιητή της σκηνής. Ολη η γοητεία αυτού του άκρως απογειωμένου κειμένου βρίσκεται στην απουσία ενός ιδιόρρυθμου, αμφιλεγόμενου, προβληματικού προσώπου που η μητέρα του και μια συγγενής του διεκδικούν το δικαίωμα να διαχειρίζονται την υστεροφημία του. Αν λείψει αυτή η διπλωπία, αυτή η διαλεκτική αντίθεση, το έργο δεν υπάρχει.

Ο ιδιόρρυθμος ποιητής Σεμπάστιαν είναι όπως ο Θεός, άλλοτε άτεγκτος, τυραννικός, τιμωρός όπως ο Γιαχβέ και άλλοτε θύμα, σταυρωμένος, διαμελιζόμενος, αίρων τις αμαρτίες των άλλων. Αυτές οι δύο εικόνες στοιχειώνουν αυτό το έξοχο ποίημα. Η αφήγηση της Μητέρας με την τρομακτική ωμοφαγία των νεαρών χελωνών από τους γυπαετούς στις ακτές των Νησιών Γκαλάπαγκος και η αφήγηση της Κάθριν όπου ο ποιητής κατασπαράσσεται από πεινασμένα παιδιά στους αμμόλοφους του Μεξικού.

Οποιος δεν αντιλαμβάνεται πως πίσω από τα δύο αυτά αλληγορικά κείμενα κρύβεται ο Θεός των πληγών του Φαραώ και ο Θεός που το σώμα του ως άρτος και οίνος γίνεται μετάληψη και των αμαρτωλών, μετάνοια και σωτηρία, δεν σκαμπάζει από ποιητικό θεατρικό κείμενο.

Ως εκ τούτου είναι αυτονόητο το πρόσωπο το διφυές του Θεού να είναι κρυμμένο και να γίνεται προσιτό μόνο μέσω των δύο τελετουργιών των δύο ιερειών, που και οι δύο έχουν μαιναδικά χαρακτηριστικά, είτε Σεμέλης είτε Αγαύης.

Ο Δ. Μαυρίκιος, προβάλλοντας τις τελείως κιτς απεικονίσεις του Σεμπάστιαν με τη μορφή του Νίκου Κουρή δολοφόνησε και τον Σεμπάστιαν και τον Γουίλιαμς.

ΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Κρίμα γιατί η Μπέττυ Αρβανίτη στην πλέον ώριμη ερμηνεία της έπλασε μια αυστηρή ιερατική μητριαρχική θεότητα και η Λουκία Μιχαλοπούλου κατόρθωσε με πάθος να ισορροπήσει ανάμεσα στη μαινάδα και στη Βάκχη (δεν είναι το ίδιο), ανάμεσα στην Παναγία και στη Μαγδαληνή.

Δίπλα τους ο νεαρός Αλέξανδρος Βάρθης, η έμπειρη Ανδρεαδάκη και οι άπειροι Αννα Πατητή και Γιάννης Φλουράκης συμπλήρωσαν το σεβαστικό στον συγγραφέα θέαμα.

Συγγραφέας: Τενεσί Γουίλιαμς
Μετάφραση – σκηνοθεσία: Δημήτρης Μαυρίκιος
Σκηνικά: Δημήτρης Πολυχρονιάδης
Κοστούμια: Ελένη Μανωλοπούλου
Παίζουν: Μπέττυ Αρβανίτη, Λουκία Μιχαλοπούλου, Αλέξανδρος Βάρθης, Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη, Γιάννης Φλουράκης, Αννα Πατητή. 
Σε βιντεο-οθόνη εμφανίζεται ο Νίκος Κουρής
Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας. Κεφαλληνίας 16, Κυψέλη, τηλ. 210-8838.727