Μπρεχτικά επίκαιρα

Ο Μπρεχτ ξεκίνησε την πνευματική του περιπέτεια ως αναρχικός για να ασπασθεί αργότερα τον μαρξισμό ως θεωρία της διαλεκτικής της υλιστικής πράξης και ποτέ δεν συμβιβάστηκε ή προσχώρησε στον κομμουνιστικό φορμαλισμό του Στάλιν. Οταν μάλιστα εξαιτίας των διωγμών των Εβραίων από τον Χίτλερ εγκατέλειψε τη Γερμανία, κατέφυγε πριν πάει στην Αμερική στη Φινλανδία όπου έπρεπε να φτάσει μέσω Σοβιετικής Ενωσης (Ρωσία). Χρειάστηκε να πατήσει το σοβιετικό έδαφος λίγες ώρες και ύστερα όπου φύγει-φύγει. Οσο ζούσε δεν επισκέφτηκε την πατρίδα του υπαρκτού σοσιαλισμού και ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, η επίσημη σοβιετική αισθητική, δεν ανέχθηκε τα έργα του, έτσι ώστε να είναι ο λιγότερο παιγμένος στη Ρωσία συγγραφέας. Μόνο η αντιρωσική φυλετική γεωργιανή κουλτούρα τον υιοθέτησε και ο Στούρουα ανέβασε με σαιξπηρικό όμως ύφος και ήθος τον «Καυκασιανό κύκλο με την κιμωλία», που η υπόθεσή του βασίζεται σε γερμανικό πρότυπο με αναφορά σε γεγονότα στον Γεωργιανό Καύκασο! (Την παράσταση αυτή την είδαμε και στην Ελλάδα με πρωταγωνιστή τον μεγάλο ηθοποιό Ραμάς Τσιχβαντζέ. Παράλληλα είδαμε και την μπρεχτικής αισθητικής παράσταση του «Ριχάρδου του Γ’» του Σαίξπηρ – οι στρατηγικές, μπρεχτικές καθ’ όλα του παμπόνηρου Στούρουα!)  

Η διαλεκτική του Μπρεχτ, όπως την πραγμάτωσε στα μεγάλα θεατρικά του κείμενα, είναι ένα μέγα μάθημα που υπονομεύει ευθέως τον δογματισμό, κάθε είδους ιδεοληψίας.

Εξάλλου η διαλεκτική από την εποχή που την εισήγαγε μεγαλοφυώς ο Ηράκλειτος στην ανθρώπινη σκέψη, πέρασε από τον Πλάτωνα μέσω του Κρατύλου αλλά και του Πρωταγόρα, έφτασε στον Εγελο, ανεστράφη από τον Μαρξ και κατέληξε στον Νίτσε και στον Χάιντεγκερ και στους ένθεους και άθεους υπαρξιακούς στοχαστές έως τον Καστοριάδη, τον Παπαϊωάννου και τον Αξελό.

Σκέφτομαι συχνά πόσο κοντά στον Ηράκλειτο βρίσκεται ο Μπρεχτ όταν καταφεύγω στην ηρακλείτεια θέση: «Εκ των διαφερόντων η αρμονία».

Η αρμονία (ομόρριζο του αρμός, άρμα, αριθμός, αρετή) είναι ισόρροπη αρμογή πραγμάτων ή ιδεών ή συμπεριφορών που έχουν μεταξύ τους αντίθετη φορά.

Ετσι ο Μπρεχτ στο πρώιμο έργο του «Ο άντρας είναι άντρας», όπου θεατροποιεί τη θέση ότι «το σύστημα», όποιο σύστημα, μπορεί να αναδομεί έναν μηχανισμό ή έναν άνθρωπο και να τον κάνει εργαλείο για τελείως διαφορετικούς σκοπούς κάθε φορά, βάζει τον ινδό παρία Γκάλι Γκάι, άνεργο που αναζητεί κάθε μέρα μεροκάματο ανάλογα με τις ανάγκες της αγοράς του λιμανιού, πηγαίνοντας προς τη «δουλειά» του να πέφτει πάνω στην αγγλική αποικιακή περίπολο (κάτι σαν ΕΣΑ), η οποία έχει χάσει τον έναν από τους  πέντε στρατιώτες της (έχει φυλακιστεί από βουδιστές ασκητές όταν πήγε να κλέψει σύκα από την αυλή του μοναστηριού). Προτείνουν στον Γκάλι Γκάι να του φορέσουν τη στολή του άγγλου στρατιώτη για να μπορέσουν να παρουσιαστούν στην αναφορά! Αποτέλεσμα, ο Γκάλι Γκάι μπαίνοντας με τη στολή στο σύστημα, παραμένει και γίνεται όπως κάθε νεοφώτιστος φανατικότερος των μελών του συστήματος, τόσο ώστε λόγω της προσφοράς του στο Βρετανικό Στέμμα ως υπερασπιστής των συμφερόντων του να παρασημοφορηθεί από τη βασίλισσα!  

Η «Μάνα Κουράγιο» του Μπρεχτ είναι μια χήρα γυναίκα με τρία παιδιά, που ζει πουλώντας με την καρότσα της τα απαραίτητα στους στρατιώτες που πολεμούν στον Εκατονταετή Πόλεμο. Οταν ένας της γιος προσχωρεί ως εθελοντής στο αντίπαλο στρατόπεδο και σκοτώνεται, τον φέρνουν στον χώρο της Μάνας του και της ζητούν να πει αν τον αναγνωρίζει και εκείνη για να μη χάσει τη δουλειά και τον μόνο τρόπο βιοπορισμού της, αρνείται ότι αναγνωρίζει τον νεκρό. Κι όταν καταφεύγει στον προθάλαμο του στρατηγού για να παραπονεθεί και βλέπει πόσο άτεγκτα είναι τα πράγματα με τους προηγούμενους επισκέπτες και όσο μακραίνει η αναμονή, τραγουδάει την μπαλάντα του «Συμβιβασμού», τα μαζεύει και καταπίνοντας τη διαμαρτυρία της ξαναγυρίζει στο εμπόριό της! Διαπιστώνει: στον πόλεμο οι πτωχοί γίνονται πτωχότεροι, οι πλούσιοι πλουσιότεροι.

Ο «Γαλιλαίος» του Μπρεχτ (μια αλληγορία για την προσωπική περιπέτεια του συγγραφέα που αρνήθηκε την κομμουνιστική Ρωσία και βιοπορίστηκε γράφοντας με ψευδώνυμο σενάρια για το Χόλιγουντ!) αφού δεν μπορεί να ζήσει στην εμπορική δημοκρατία της Βενετίας που του ζητά, αντί των αστρονομικών του ερευνών, εφαρμογές, πρακτικές για την ασφάλεια των πλοίων (βελτιωμένες πυξίδες, αδιάβροχες ύλες για τα σκαριά κ.τ.λ.) καταφεύγει στη Φλωρεντία των Ιησουιτών που αποθέωσαν τη γεωμετρία όπου γίνεται ευνοϊκά αποδεκτός, έως την ώρα που διαφωνεί με τον Αριστοτέλη αφού ανακαλύπτει πως η Αφροδίτη έχει δορυφόρους, κάτι που αντίκειται στις θέσεις του Σταγειρίτη, που ερήμην του βέβαια έχει ανακηρυχθεί φιλόσοφος των σχολαστικών καθολικών που δογμάτιζαν το αλάθητο του Πάπα! Ετσι καταλήγει στην πυρά για να αρνηθεί να γίνει μάρτυρας (πρώιμος τζιχαντιστής) πιστεύοντας πως οι ιδέες του και οι θεωρίες του είναι μακροβιότερες των διωκτών του, δογματικών. Ετσι ο αντιδογματικός και άκρως διαλεκτικός Γαλιλαίος-Μπρεχτ όταν ο μαθητής του τον ξεμπροστιάζει για τη «δειλία» κραυγάζοντας «αλίμονο στη χώρα που δεν έχει ήρωες», απαντά τρώγοντας με βουλιμία έναν φασιανό: «Αλίμονο στη χώρα που έχει ανάγκη από ήρωες».

Στον «Καυκασιανό κύκλο με την κιμωλία» μια υπηρέτρια του παλατιού, όταν γίνεται πραξικόπημα και στη φυγή του το πριγκιπικό ζεύγος ξεχνάει στην κούνια το παιδί του-διάδοχο, το σώζει και κυνηγημένη το μεγαλώνει κρυπτόμενη εξασφαλίζοντας με μύριους κόπους και συμβιβασμούς (μέχρι που παντρεύεται έναν τεμπέλη) την ανατροφή του. Οταν με αντεπανάσταση επανέρχεται το παλαιό καθεστώς και το πριγκιπικό ζεύγος διεκδικεί το παιδί του, καταφεύγουν στη διαιτησία ενός εμπειρικού δικολάβου ο οποίος για να πιστοποιήσει τους εκατέρωθεν ισχυρισμούς των γνήσιων γονέων και της θετής μητέρας, εφαρμόζει τη δοκιμασία του κύκλου με την κιμωλία, με το παιδί στο κέντρο και τις δύο μητέρες να τραβούν ώστε να έρθει προς το μέρος τους. Κερδίζει βέβαια η γνήσια μητέρα αφού η θετή αρνείται να το ξεμασχαλιάσει. Ετσι ο Μπρεχτ εξηγεί την αλληγορία πως τα εργαλεία ανήκουν σε εκείνους που τα χειρίζονται και παράγουν πλούτο και όχι σε όσους τα κατέχουν και εισπράττουν την υπεραξία.

Στον «Καλό άνθρωπο του Σετσουάν» ο Μπρεχτ αφηγείται το πώς οι «θεοί» για να ευχαριστήσουν μια πόρνη, τη μόνη που τους έδωσε στέγη και ζεστασιά στην καταιγίδα, της εξασφαλίζουν με κεφάλαια που της παραχωρούν μια ζωή όπου υπόσχεται πως θα είναι καλή, τίμια και συμπονετική. Εκείνη πιστή στην υπόσχεσή της ανοίγει παντοπωλείο. Προμηθεύεται τα απαραίτητα για το εμπόριο αλλά ως τίμια, συμπονετική και φιλάνθρωπη «λυπάται» τους φτωχούς, δίνει δωρεάν γάλα και αλεύρι, γράφει τα βερεσέδια που μένουν απλήρωτα και τελικά ρίχνει κανόνι ώσπου έρχεται να την αντικαταστήσει ο κακός εξάδελφος (είναι η ίδια με προσωπείο) που με απειλές, βία και μπράβους ξαναποκτά το στοκ.

Για να διαπιστώσει ο διαλεκτικός Μπρεχτ πως σε έναν κόσμο εκμετάλλευσης δεν μπορεί ένας να είναι τίμιος. Θα συντριβεί. Ο μόνος τρόπος (μία από τις θέσεις του Μαρξ) είναι να αλλάξει η κοινωνία.

Δεν γίνεται να αγιάσεις σε έναν κόσμο αμαρτίας.

Ή θα γίνεις νούμερο ή θα συντριβείς ή θα συμβιβαστείς.