Μια θεατρική «ψύχωση» που κρατάει είκοσι χρόνια

Η βρετανίδα συγγραφέας Σάρα Κέιν μοιάζει να άναψε έναν φακό στο δάσος του παγκόσμιου θεάτρου αφήνοντας πίσω της πέντε επιδραστικά έργα («Blasted», «Φαίδρας έρως», «Καθαροί, πια», «Λαχταρώ» και «4.48 ψύχωση») και ένα φιλμάκι μικρού μήκους («Skin»), πριν αυτοκτονήσει στα 28 της το 1999, όταν κρεμάστηκε με τα κορδόνια των παπουτσιών της σε μια τουαλέτα στο London’s King’s College Hospital. Μέλος μιας παρέας συγγραφέων και καλλιτεχνών που εισήγαγαν την περίφημη «in – yer – face theatre» γραφή, σκληρή, αδιαμεσολάβητη και ανατριχιαστική, ανήκε στους συγγραφείς που πυροδότησαν αντιδράσεις στη Βρετανία. Τα κείμενά τους δεν έδειχναν κανένα έλεος για τον θεατή. Η «Τέλεγκραφ» έγραψε κάποια στιγμή πως δεν πρέπει να τα δει κριτικός, αλλά ψυχίατρος (μόνο ο νομπελίστας Χάρολντ Πίντερ έγραψε ένα επιδοκιμαστικό γράμμα). Με βαριά μορφή κατάθλιψης και μεγάλη ταλαιπωρία από την ψυχική νόσο, η Κέιν αυτοκτονεί και γίνεται η «Σίλβια Πλαθ της μεταθατσερικής γενιάς» που χτυπιέται στα ρέιβ κλαμπ και στη μοναξιά της αποξένωσης.

Είκοσι χρόνια μετά το πρώτο της έργο – το «Blasted», που ανέβασε στο περίφημο Ρόγιαλ Κορτ -, μοιάζει να είναι πάντα παρούσα και στον θεατρικό χάρτη της χώρας μας. Η «Ψύχωση» σε σκηνοθεσία Τάσου Σαγρή με τη Σίσσυ Δουτσίου ολοκληρώνεται στο Θέατρο Παραμυθίας, ενώ το «Crave (Λαχταρώ)» συνεχίζεται στο θέατρο Αυλαία της Θεσσαλονίκης από την ομάδα Oberon. Το «Cleansed (Καθαροί, πια)» ήταν, εξάλλου, μία από τις πιο συζητημένες και δυνατές παραστάσεις της περασμένης σεζόν, στο θέατρο Σημείο, σε σκηνοθεσία της Εφης Γούση. Επίσης, το «4.48 ψύχωση» που ανέβηκε στο Bios από την ομάδα Θέατρο Δωματίου της Αντζελας Μπρούσκου, με την υποβλητική μουσική της Ναλίσα Γκριν.

«Ανήκει στο είδος των “θαυματουργών”, όπως ο Μπίχνερ και ο Ρακίνας, οι οποίοι έγραψαν όχι για να αναπαραγάγουν την πραγματικότητα, αλλά για να την αλλάξουν» σημειώνει η ηθοποιός Παρθενόπη Μπουζούρη του Θεάτρου Δωματίου. «Τα έργα της μεταμορφώνουν το θέμα της βίας, λειτουργούν σαν εμβόλιο εναντίον της» λέει και υπενθυμίζει τις σημαντικές παραστάσεις με τις οποίες το έργο της Κέιν συστήθηκε στην Ελλάδα. Ο Λευτέρης Βογιατζής είναι ο πρώτος που ανέβασε έργα της Βρετανίδας, το «Καθαροί, πια» το 2001 και το «Λαχταρώ» το 2003. Το 2002 η Ρούλα Πατεράκη ανεβάζει στο θέατρο Χώρα την «Ψύχωση» και το 2003 ερμηνεύει στο ίδιο έργο, σε σκηνοθεσία πλέον του Πέτρου Σεβαστίκογλου.

ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ. Στις πρόσφατες παραστάσεις που άφησαν το αποτύπωμά τους ανήκε και το «Blasted / Ερείπια» του θεάτρου Πορεία σε σκηνοθεσία Δημήτρη Τάρλοου. Ποια η επικαιρότητα της Σάρα Kέιν για τον σκηνοθέτη; «Τα καλά έργα είναι καλά έργα, δεν έχουν επικαιρότητα. Τα περισσότερα έργα της Κέιν είναι εξαιρετικά» μας απαντά. «Η Κέιν εμπεριέχει τον πολιτικό λόγο, έναν λόγο πυκνό και με σαιξπηρική καταγωγή. Ο χώρος και ο χρόνος στα έργα της είναι ονειρικοί. Πρόκειται για “ονειρογράμματα” που δεν εκτυλίσσονται σε ρεαλιστικό χωρόχρονο. Δεν είναι τυχαίο ότι γνώρισαν αμέσως επιτυχία στη Γερμανία, ενώ στην Αγγλία και στις ΗΠΑ αρχικά επικρίθηκαν. Αλλά και στην Ελλάδα η πρώτη παράσταση του Βογιατζή είχε προκαλέσει τον μικροαστισμό και τη σεμνοτυφία του κοινού». Ο Δ. Τάρλοου είχε μεταφράσει ο ίδιος το «Blasted» για τις ανάγκες της παράστασης: «Αυτό που μου έκανε εντύπωση στον λόγο της Κέιν είναι οι ελλειπτικές φράσεις της, που όμως παράγουν ένα τόσο ισχυρό αποτέλεσμα, και οι περιγραφές της. Αρκεί να θυμίσω την εμβληματική σκηνή όταν ο Ιαν τρώει το μωρό: είναι μια σκηνή που λέει περισσότερα από όσα μπορώ να δείξω εγώ ως σκηνοθέτης».  

Στο Θέατρο Παραμυθίας ο Τάσος Σαγρής αναμετρήθηκε όλη τη σεζόν με το «4.48 ψύχωση», παρουσιάζοντας πάντως μια δική του εκδοχή. «H Σάρα υπήρξε μια οργισμένη συγγραφέας, με σαρδόνιο χιούμορ και μεγάλη αγάπη για τη ζωή» λέει ο σκηνοθέτης με αφορμή την παράσταση, όπου μια νεαρή κοπέλα, αποκλεισμένη από τη ζωή στο διαμέρισμά της, πολεμάει με τις τραυματικές αναμνήσεις και τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες της. «Στο έργο της η Κέιν μελέτησε την απάνθρωπη σκληρότητα αλλά και την αβάσταχτη ανάγκη για στοργή, τρυφερότητα και συμπόνια. Η καπιταλιστική κρίση, αποκαλύπτοντας την απανθρωπιά που κρύβεται πίσω από τις γυαλιστερές βιτρίνες, τις πολυτελείς βίλες και τα δημοφιλή χαμόγελα των αστέρων της τηλεδημοκρατίας, έδωσε σε όλους μας μια ευκαιρία να καταλάβουμε πως ένας κόσμος ανισότητας, απολυταρχίας, ανταγωνισμού, πολέμου και εκμετάλλευσης, ένας κόσμος χωρίς πραγματικό ενδιαφέρον και φροντίδα για τους συνανθρώπους μας, είναι ένας αβάσταχτος κόσμος».

ΤΟΤΕ ΚΑΙ ΤΩΡΑ. Αν όμως η Κέιν έδρασε με τον σύντομο βίο της εν μέσω μιας μεταθατσερικής Βρετανίας, μπορεί να έχει χώρο σήμερα σε μια Ελλάδα όπως αυτή που ζούμε ή είναι κάτι ξένο και μακρινό; Ο Σαγρής απαντά χωρίς περιστροφές: «Ο ανθρώπινος ψυχισμός διαπερνά τα τεχνητά κρατικά σύνορα. Οι διαφορετικές κουλτούρες ενώνονται στα δάκρυα και τα γέλια των ανθρώπων. Ο παγκόσμιος καπιταλισμός έκανε την αγωνία της καθημερινής επιβίωσης παγκόσμιο φαινόμενο και ένα κείμενο γραμμένο στη μεταθατσερική Βρετανία εκφράζει σήμερα όσους επιβιώνουν στη σκιά της οικονομίας. Η ζωή μας πέρασε γρήγορα και δεν προλάβαμε να ζήσουμε τίποτα. Αυτό το αίσθημα κρύβεται σε όλα τα έργα της Σάρα Κέιν».

Η βρετανίδα συγγραφέας πάντως συχνά γίνεται η αιτία για να μιλήσουν οι σημερινοί καλλιτέχνες και για ευρύτερα πράγματα. Ο Σαγρής μοιάζει να κάνει ένα σχόλιο και για τη ζωή. «Το κείμενο είναι ένα έργο χωρίς χαρακτήρες και χωρίς σκηνοθετικές οδηγίες. Είναι σαν ξαφνικά να βρίσκεσαι μέσα στο μυαλό ενός ανθρώπου και αυτός να βρίσκεται στην άκρη ενός γκρεμού. Για μήνες αποκωδικοποιούσα τα “σήματα κινδύνου” που εκπέμπει ο κρυπτικός κώδικας γραφής». Η σπουδαία νέα ηθοποιός Σίσσυ Δουτσίου ενσαρκώνει με απόλυτο τρόπο την αγωνία της Σάρα Κέιν. «Τα κείμενά της ζητούν να παιχθούν στη σκηνή με μεγάλη ειλικρίνεια, μιας και κουβαλούν μαζί τους την αλήθεια του ανθρώπινου ψυχισμού» σημειώνει. Η Σάρα Κέιν είναι τελικά και διαρκώς ένας ανοιχτός λογαριασμός.

info
– Η παράσταση «Ψύχωση» σε σκηνοθεσία Τάσου Σαγρή με τη Σίσσυ Δουτσίου παίζεται έως αύριο στις 21.30 στο Θέατρο Παραμυθίας (Παραμυθίας 27 και Πλαταιών, Κεραμεικός). Περιοδεία: Πάτρα 29/1 έως 8/2, Θεσσαλονίκη 6/3 έως 15/3, Ηράκλειο 20-23/3, Λευκωσία 14-17/5. 
– «Crave (Λαχταρώ)» σε μετάφραση – σκηνοθεσία του Διονύση Καραθανάση στο θέατρο Αυλαία (Πλατεία ΧΑΝΘ, πλευρά Τσιμισκή, Θεσσαλονίκη, τηλ. 2310-237.700). Παραστάσεις: Δευτέρα και Τρίτη (26-27 Ιανουαρίου και 2-3 Φεβρουαρίου). Ωρα έναρξης: 21.00.