Μια πτυχή της ηρωικής εκείνης τρέλας

Πριν από ένα δίμηνο, σε μεγάλο αθηναϊκό βιβλιοπωλείο, περίμενα να πληρώσω στη μόνη ουρά αναμονής που το μεγάλο μάκρος της με χαροποιεί αντί να με εκνευρίζει. Είχα έτσι την ευκαιρία να δω τις επιλογές των πελατών που προηγούνταν. Εντυπωσιάστηκα. Απαιτητική λογοτεχνία (ξένη και ελληνική, κλασική και σύγχρονη), σοβαρές μελέτες, δοκίμια. Δεν ακούμπησε στο ταμείο ούτε ένα βιβλίο της μόδας, με ροζ, γκρι ή «σιέλ πολισιέρ» απόχρωση.

Το συγκεκριμένο βιβλιοπωλείο, βέβαια, ήταν ανέκαθεν ένα από τα σοβαρότερα της Αθήνας. Αυτό έχει όμως και μια άλλη σημασία. Ενώ η κρίση γονάτισε μεγάλες αλυσίδες βιβλιοπωλείων με καθαρά εμπορικό προσανατολισμό, τα περισσότερα βιβλιοπωλεία που υπολογίζουν σε ένα ευαισθητοποιημένο κοινό άντεξαν και μάλιστα ξεπρόβαλαν αρκετά καινούργια. Αυτό δεν είναι μόνο ευχάριστο. Είναι και διδακτικό. Για τις νέες επιχειρήσεις, αλλά και για πολλές παλιές, το μέλλον βρίσκεται σε εξειδικευμένες υπηρεσίες με διαρκή ζήτηση, όχι στη λογική του σουπερμάρκετ και στο κυνήγι της κάθε περαστικής μόδας.

Οι αναγνώστες άλλωστε επιστρέφουν στα βιβλιοπωλεία, αργά αλλά σταθερά, μετά το πάγωμα τα πρώτα χρόνια της κρίσης. Μου το έχουν επιβεβαιώσει πολλοί βιβλιοπώλες. Και η επιστροφή συνοδεύεται από μεγαλύτερη ωριμότητα επιλογών. Μπορεί να αποκαρδιώνουν τα μεγάλα νούμερα πωλήσεων της ευτελούς λογοτεχνίας, αλλά το ελληνικό βιβλίο το στήριζε ανέκαθεν ένας συμπαγής και αργά (ασφαλώς πιο αργά από όσο θα επιθυμούσαμε) διευρυνόμενος αναγνωστικός πυρήνας, που συνιστά την ευγενέστερη και πιο ελπιδοφόρα ελίτ της χώρας. Το ότι μάλιστα ο πυρήνας αυτός μπορεί και συντηρεί το ελληνικό βιβλίο, ενώ δεν μπορεί να συντηρήσει τους έλληνες συγγραφείς, είναι ένα από εκείνα τα παράδοξα που δίνουν στην ελληνική ιδιαιτερότητα και κάτι το ηρωικό.

Οπως και να έχει, οι εκδόσεις βιβλίων στην Ελλάδα γράφουν τη δική τους εποποιία, αφανή, αλλά διαχρονική. Για να περιοριστώ στα τελευταία χρόνια, τα χρόνια της κρίσης, μόνο ως άθλος μπορεί να περιγραφεί το ότι εκδοτικοί οίκοι όπως η Πόλις εξακολουθούν να βγάζουν «δύσκολα» και αντιεμπορικά, αλλά καίριου προβληματισμού συγγράμματα, ότι η Αγρα επιμένει σε βιβλία που η αισθητική και το περιεχόμενό τους απευθύνονται σε πολύ ψαγμένους αναγνώστες, ότι ο Πατάκης εμπλουτίζει συνεχώς την ελληνική βιβλιογραφία με σημαντικά βιβλία υποδομής, ότι οι εκδόσεις Gutenberg κρατούν ζωντανή την υπέροχη σειρά «Orbis Literae», με κλασικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, σχεδόν όλα χωρίς εκδοτική προϊστορία στην Ελλάδα. Αυτά είναι μόνο λίγα παραδείγματα για μια πτυχή της ηρωικής εκείνης τρέλας που πάντα κρατούσε όρθια την Ελλάδα, συχνά σε πείσμα του άλλου εαυτού της.