Συνάψιες του Πίτερ Μπρουκ

Πριν από αρκετά χρόνια, σε αυτήν εδώ τη θέση, είχα αποπειραθεί να αναλύσω μέσω παραδειγμάτων την περιπέτεια των λέξεων και των αλλοιώσεων των εννοιών τις οποίες σημαίνουν. Πώς δηλαδή ένα σημαίνον, ένας ήχος ή μια γραμμένη λέξη, μέσα στον χρόνο και με την τριβή των χρήσεων, συναρτήσει των ιδεολογικών, ηθολογικών και άλλων συνθηκών, αλλάζει σημαινόμενο. Πώς η αρχαία ελληνική λέξη ΑΜΑΡΤΙΑ, π.χ., ουσιαστικό εκ του ρήματος «αμαρτάνω» που σήμαινε αποτυχία στον στόχο (π.χ. η φράση «ο κυνηγός ήμαρτεν» σήμαινε πως ο κυνηγός αστόχησε να χτυπήσει το θήραμα που σκόπευε), έφτασε, κυρίως μετά τη μεσολάβηση του χριστιανισμού να σημαίνει ό,τι σήμερα πλέον σημαίνει, έκπτωση από το ηθικά απόλυτο, αποτυχία στην ταύτιση με το χριστολογικό παράδειγμα, χωρίς να χάσει και την αρχαϊκή του σημασία. Θυμηθείτε πως τα τυπογραφικά λάθη σε μια έκδοση επισημαίνονταν στο τέλος του βιβλίου με την τυπική φράση «Διόρθωσις ημαρτημένων».

Βέβαια, αν εμβαθύνει κανείς στην πρωτογενή έννοια θα φτάσει να αντιληφθεί την περιπέτειά της έως σήμερα αν την αναγάγει στο ΛΑΘΟΣ, πάλι παράγωγο του «λανθάνω», που σημαίνει σφάλλομαι γιατί αλησμόνησα. Η «αμαρτία» ως λάθος πάλι παραπέμπει στην πλατωνική θεωρία των ιδεών όπου η αλήθεια, κατά τη γνωστή ευφυή αναφορά στον «Κρατύλο», είναι η απουσία λήθης, άρα η αλήθεια είναι μέσω της παιδείας ανά-μνηση.

Γιατί σήμερα επαναφέρω ένα θέμα που και έχω συζητήσει και στους ειδικούς είναι έμμονα σύνηθες και γνωστό εξαντλητικά.

Γιατί ήρθε να μας ξαφνιάσει το περιεχόμενο μιας αριστουργηματικής παράστασης με την υπογραφή του μεγαλύτερου εν ζωή σήμερα θεατρανθρώπου στον κόσμο: του Πίτερ Μπρουκ.

Είχα και παλαιότερα ασχοληθεί με αυτόν τον πάντα ακτιβιστή και πρωτοπόρο ΔΑΣΚΑΛΟ και έχω καταθέσει αλλού μια συνομιλία μας για το αρχαίο ελληνικό δράμα (που δεν τον απασχόλησε ποτέ, γιατί δεν μπόρεσε να κατανοήσει πώς σκηνικά θα γίνει πειστικός μιλώντας για ήρωες που αμαρτάνουν παραβαίνοντας εντολές μιας θεολογίας που οι θεοί της… έχουν πεθάνει και δεν λατρεύονται σήμερα!) και το δράμα το ιερό των σιιτών Τασιγιέ όπου οι θεατές είναι πιστοί και μετέχουν συναισθηματικά στα δρώμενα.

Χάρη στην πολύτιμη Αττική Πολιτιστική Εταιρεία Αθήνα, παραγωγό αυτής της νέας εκπληκτικής και αποκαλυπτικής θεατρικής εμπειρίας, είδαμε στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς την «Κοιλάδα των εκπλήξεων», γραμμένη και σκηνοθετημένη από τον Μπρουκ και τη σύντροφό του Μαρί-Ελέν Ετιέν. «Η Κοιλάδα των εκπλήξεων» αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας (2014) που πρώτο της μέρος ήταν «Ο άνθρωπος που…», σκηνική προσαρμογή του έργου του νευρολόγου Σακς «Ο άνθρωπος που μπέρδευε τη γυναίκα του με ένα καπέλο» (1993).

Ο Μπρουκ σε αυτά τα δύο έργα διερευνά τον «Μύθο» του εγκεφάλου, τους μηχανισμούς που παράγει και με τους οποίους λειτουργεί το νευρικό μας σύστημα. Ανιχνεύει τους λαβύρινθους των νευρώνων, τα κέντρα που δέχονται και εκπέμπουν μέσω χημικών ενώσεων σήματα. Τα σήματα αυτά μεταποιούνται και εξειδικεύονται σε υλικό μνήμης, φαντασίας, μέτρησης, αντανακλαστικών κ.λπ.

Ο Πίτερ Μπρουκ είδε τον ανθρώπινο εγκέφαλο σαν μια σκηνή θεάτρου όπου παίζεται μέσα στο πλαίσιο ενός χωροχρόνου μια παράσταση, όπου οι συνεχείς ανατροπές, εκπλήξεις, απροσδόκητα, επαναλήψεις, αμφιθυμίες, αμφιβολίες, αψιθυμίες, απελπισίες, προσδοκίες, ελπίδες, πένθη και ενθουσιασμοί συγκροτούν πρωτοφανή στη δομή τους και στην ποικιλία τους σενάρια, λιμπρέτα, συμφωνίες, συνθέσεις εικαστικές και λεκτικές, κινήσεις και παύσεις, σιωπές και ρητορικές ανεπανάληπτες, ακόμη και ανεξέλεγκτες, και στην αρχή και στην εξέλιξή τους και στο φινάλε τους.

Ο Μπρουκ όμως, εφαρμόζοντας στις απεικονίσεις του στη σκηνή τα πορίσματα της σύγχρονης νευρολογίας (στον τόπο μας είχαμε την τύχη να έχουμε έναν προικισμένο πεζογράφο σπουδαίο νευρολόγο, τον Γιώργο Χειμωνά, που μας άφησε τα «Εξι μαθήματα για τον Λόγο») διαπιστώνει πως η μηχανή του εγκεφάλου δεν λειτουργεί τυχαία ούτε οι παραγωγές της είναι κυβιστικές χειρονομίες, τουτέστιν ζαριές.

Αθεος ο ίδιος, έχει αναγάγει την ίδια τη φύση σε έναν δαιμόνιο σκηνοθέτη που οργανώνει τα πάντα με τέλεια, άρα σκόπιμη λειτουργικότητα. Εμμέσως επαναφέρει σε συζήτηση την αριστοτελική τελεολογία, τη θεωρία ότι η φύση ως όλον και στα μέρη της υπακούει στην εντελέχεια, σε μια εσώτατη δυναμική που ενέχει το τέλος, τον σκοπό. Σήμερα η δομή του DNA δικαιώνει τον μεγάλο σταγειρίτη σοφό.

Ο Μπρουκ και η Ετιέν στην «Κοιλάδα των εκπλήξεων» καταπιάνονται με τη συναισθησία, δηλαδή το νευρολογικό και ως εκ τούτου ψυχολογικό φαινόμενο κατά το οποίο η μηχανική του εγκεφάλου, παρόλο που έχει διακεκριμένα κέντρα παραγωγής συναισθημάτων και εννοιών, συχνά για λόγους ακόμη ανεξήγητους επιτρέπει ή, αν θέλετε, εκτρέπεται σε επικαλύψεις. Δηλαδή, ένα μνημονικό προϊόν μπορεί να διεγείρει ένα φαντασιακό γεγονός, μια μελωδία να προκαλέσει γευστικά αισθήματα, ένας αριθμός να επιδοτεί την ανάδυση στο προσκήνιο ενός χρώματος.

Ετσι ο Μπρουκ φέρνει στη σκηνή περιπτώσεις ανθρώπων που εμφανίζονται ως σπάνια φαινόμενα μνημοτεχνικής ιδιοφυΐας, αριθμομνήμονες, μουσόληπτοι, γευσιγνώστες που εκπλήσσουν με τον τρόπο που χειρίζονται γνώσεις απρόσιτες στον μέσο άνθρωπο.

Μια τέτοια περίπτωση, όταν πλέον ανιχνεύεται από ειδικούς, αποκαλύπτει π.χ. ότι για να αποστηθίσει εκατοντάδες νούμερα αυτοματικά τα συνδέει με χρώματα, με ήχους συγκεκριμένους ή με λέξεις.

Ο ιδιοφυής Μπρουκ, ενώ μας παρουσίασε στη σκηνή την περίπτωση μιας εκπληκτικής αριθμομνήμονος και τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε η συναισθησία ώστε να συνδυάζει έννοιες με χρώματα, λέξεις με ήχους, αριθμούς με εικόνες κ.λπ., τέλειωσε έχοντας πάντα επί σκηνής μια μικρή ορχήστρα με μια εξαίσια μελώδια ενός ασιάτη παίκτη αυλού για να μας αφήσει με την εμπειρία πως ο καθένας ακούγοντας μεταποίησε τους ήχους σε εικόνες οικείες ή ανοίκειες, χρώματα, όγκους και δομές, λέξεις και κραυγές.

Το βέβαιο είναι πως η πλήθουσα αγορά του Δημοτικού Θεάτρου, ακούγοντας το μακρόσυρτο ανατολίτικο μοτίβο, έφυγε με τόσες διαφορετικές εντυπώσεις όσα και τα άτομα. Ο ένας ένιωσε πένθος, άλλος ηδονή ανεκλάλητη, άλλος μελαγχολία, άλλος ανθισμένο κήπο με μυριστικά, άλλος γαλήνια θάλασσα σε κρυφό ακρογιάλι, άλλος παρατεταμένο φιλί με αγαπημένο σύντροφο, άλλος την έγνοια ενός παιδιού που κλαίει, άλλος τον αλλοδαπό που εκλιπαρεί για λίγο φαΐ, άλλος για τα βουβά δάκρυα ενός παρατημένου γέροντα, άλλος την εκτεθειμένη μαύρη πόρνη στην οδό Αθηνάς και άλλος το λιώσιμο μιας φράουλας με σαντιγί στο στόμα.

Φεύγοντας από την εμπειρία της «Κοιλάδας των εκπλήξεων» των Μπρουκ – Ετιέν μου καρφώθηκε στον νου η περιπέτεια του τρόπου με τον οποίο λειτούργησε η νοσταλγία, το άλγος του νόστου, ο πόνος της επιθυμίας γυρισμού στην πατρίδα στη γλώσσα μας. Το έχω εντοπίσει και άλλοτε. Το ομηρικό «νόστιμον ήμαρ» σήμαινε «ημέρα της επιστροφής στην πατρίδα». Πώς έφτασε το επίθετο «νόστιμος, η, ον» να σημαίνει ό,τι σήμερα πια σημαίνει και εν πρώτοις γεύση: νόστιμο φαΐ. Η γεύση του σπιτικού, του μητρικού σπιτιού συνοδεύει τον ξενιτεμένο. Στο Σικάγο κάποτε τρίτης γενιάς Ελληνες με κάλεσαν σε Spanakopit Party! Και στην κομμουνιστική Ρουμανία ως τουρίστας το 1975, σε μια πλατεία του Βουκουρεστίου που συνάζονταν σε πηγαδάκια έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες, ένας ογδοντάρης με προσέγγισε και μου ζήτησε να του πω πώς είναι η ξεροψημένη πέτσα του ψητού αρνιού! Και ήταν σαφώς κάποτε τσοπάνος!

Ε, λοιπόν, όλα αυτά είναι όσα ο παππούς Ηράκλειτος ονόμαζε «συνάψιες».