[Η κριτική της Δευτέρας] «Πηνελόπη Δέλτα»

Βλέποντας τις προάλλες στην επίσημη πρεμιέρα (με συρροή πολιτικών προσώπων και ανθρώπων της τέχνης, της επιστήμης και του εμπορίου) στο Θέατρο της Ημέρας το έργο του Γ. Χριστοδούλου για τον τραγικό βίο της Πηνελόπης Δέλτα, έκανα έναν συσχετισμό που, ας με συγχωρέσουν οι ειδικοί της ιστορίας της λογοτεχνίας μας, δεν τον βρίσκω παράλογο. Ο Ξενόπουλος και η Δέλτα είναι λόγιοι σύγχρονοι, τα έργα τους βαίνουν παραλλήλως.

Εκείνο όμως που μου φαίνεται άκρως ερεθιστικό είναι πως το κορυφαίο δράμα του Ξενόπουλου (που είχε προηγηθεί ως νουβέλα: «Ερως εσταυρωμένος»), η «Στέλλα Βιολάντη», ήταν παραγγελία της Μαρίας Κοτοπούλη που και το πρωτόπαιξε το 1909, έναν μήνα μετά το «Γουδή» και τον ερχομό του Ελευθερίου Βενιζέλου στην Ελλάδα.

Την ίδια ακριβώς χρονιά ο Ξενόπουλος συστήνει στο αθηναϊκό πνευματικό κοινό με το περίφημο άρθρο του την ανθολογία ποιημάτων του Αλεξανδρινού Κ.Π. Καβάφη, του ποιητή που συνυπάρχει στην ίδια κοσμόπολη με τη μεγάλη και ανθούσα οικονομικώς οικογένεια των Μπενάκηδων.  

Πού είναι οι συσχετισμοί; Σήμερα που έχουμε στη διάθεσή μας τα ημερολόγια της Πηνελόπης Μπενάκη – Δέλτα και την αλληλογραφία της, μπορούμε να ισχυριστούμε πως η διάσημη παιδαγωγούσα και εθνομνήμων συγγραφέας παιδικών ιστορικών και ηθογραφικών μυθιστορημάτων και παραμυθιών με όνομα και χωρίς όνομα, ήταν μια τραγική γυναίκα, σπάνιο υλικό για μια μυθιστορηματική ή θεατρική βιογραφία. Κάτι παραπλήσιο με τη Βιρτζίνια Γουλφ.

Ο πατέρας της Εμμ. Μπενάκης, μεγαλέμπορος εξαγώγιμων προϊόντων γης (βαμβάκι, καλαμπόκι, καπνός) με παραρτήματα και αντιπροσωπείες στην Ευρώπη και τη Ρωσία, αυτό που ονομάζεται κοσμοπολίτης αστός, υπήρξε ένας αυταρχικός, τυραννικός και συχνά απάνθρωπος πατέρας.

Η κόρη του Πηνελόπη, κορίτσι με φιλομάθεια και πρώιμη φεμινιστική διάθεση, σχεδόν φυλακίζεται και «προστατεύεται» από πάσης φύσεως πειρασμούς: ερωτικούς, πνευματικούς, ψυχικούς. Ο πάτερ φαμίλιας είχε το λύειν και το δεσμείν, απαιτεί όλη η οικογένεια να ακολουθεί χωρίς κριτική ή σχόλια τον ηθικό του κώδικα, κώδικα ενός αγγλικού βικτωριανού τύπου πουριτανικού καθωσπρεπισμού. Η Πηνελόπη θα αποπειραθεί συχνά να προβεί σε αυτοχειρίες.

ΠΑΡΑΦΟΡΟΣ ΕΡΩΤΑΣ. Οταν στο σπίτι στην Αλεξάνδρεια, για λόγους υπηρεσιακούς που έχουν να κάνουν με τα παροικιακά συμφέροντα που εκπροσωπεί ο Εμμ. Μπενάκης, εισέρχεται ο υποπρόξενος Ιων Δραγούμης, η φυλακισμένη και απομονωμένη, μετεμψύχωση της Μαρτινέγκου, Πηνελόπη τον ερωτεύεται παράφορα για να προσκρούσει στην κάθετη άρνηση του πατέρα της που προκρίνει άλλον γαμπρό μεγαλύτερό της και τελείως γι’ αυτήν ερωτικά αδιάφορο, τον Δέλτα. Ο Δραγούμης αποπέμπεται σκαιά και αργότερα αφοσιώνεται στον άλλο παράφορο έρωτά του με τη Μαρίκα Κοτοπούλη.

Η άρνηση του Μπενάκη να συγκατατεθεί στον γάμο με τον φέρελπιν λόγιο, πατριώτη, εθνικιστή και πολιτικό αντίπαλο του Βενιζέλου, Δραγούμη, θα έχει καίριες επιπτώσεις στην υγεία της Πηνελόπης. Θα υποστεί νευροψυχικής αιτιολόγησης παράλυση και καθήλωση, ενώ ο γάμος της με τον Δέλτα θα της χαρίσει τρεις κόρες που θα συνεχίσουν με τους γάμους τους τη δυναστεία μαζί με τον αδελφό της Αντώνη, τον «Τρελλαντώνη» του διάσημου παιδικού της μυθιστορήματος. Οταν ο Ξενόπουλος γράφει τη «Στέλλα Βιολάντη» για την Κοτοπούλη, το ειδύλλιο Πηνελόπης – Ιωνος έχει πλέον καταδικαστεί από την αυταρχική πατρική του, μπενακική απαγόρευση.

Ο Ξενόπουλος σχεδιάζει έναν πατέρα Βιολάντη έμπορο στη Ζάκυνθο, μεγαλοαστό, αυταρχικό, τυραννικό και συμφεροντολόγο. Οταν πληροφορείται τον έρωτα της Στέλλας με τον ξεπεσμένο ευπατρίδη Ζαμάνο, γνωστό για τις ερωτικές του δραστηριότητες και πιθανολογούμενο προικοθήρα, απαγορεύει τον γάμο, φυλακίζει την κόρη του στη σοφίτα και της προξενεύει έναν γηραιό πλούσιο γαμπρό, τον Μένουλα. Η Στέλλα αρνείται, κάνει απεργία πείνας και πεθαίνει, όταν ακούει πως ο Ζαμάνος απήγαγε μιαν άλλη μεγαλοαστή.

Σκανδαλώδεις ομοιότητες; Να ξαναθυμίσω την παραδοξολογία του Οσκαρ Ουάιλντ: «Η φύση μιμείται τη ζωή», «Η φύση μιμείται την τέχνη»;

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Ο Γ. Χριστοδούλου έγραψε ένα τυπικό, στητό, ευθύγραμμο ως δράση θεατρικό σενάριο με αρκετά στοιχεία από τα ιστορικά ντοκουμέντα από τη ζωή της Π. Δέλτα. Και οικοδόμησε ένα δράμα όπου με άνεση, ακρίβεια και συγκίνηση ανέδειξε τους τρεις βασικούς του χαρακτήρες: Μπενάκη, Πηνελόπη, Δραγούμη.

Το έργο έχει δομή που θυμίζει σενάριο, γιατί αλλάζει συνεχώς χώρες, ακόμη και πόλεις (Αλεξάνδρεια, Αθήνα, Ευρώπη), αφού οφείλει να παρακολουθήσει μια ζωή 67 χρόνων, όσα ήταν τα χρόνια της Πηνελόπης έως την αυτοκτονία της τον Απρίλιο του 1941, την ημέρα που μπήκαν οι γερμανικές μεραρχίες στην Αθήνα.

Ο έμπειρος από τη θητεία του επί χρόνια διευθυντής των σκηνογραφικών εργαστηρίων του Εθνικού Θεάτρου και δόκιμος σκηνογράφος και ενδυματολόγος Ανδρέας Σαραντόπουλος βρήκε λιτά μέσα για να παρουσιάσει τις ποικίλες εποχές με τα γούστα της μόδας στα κοστούμια και στα έπιπλα. Μεγάλη και ωραία έκπληξη η σκηνική μουσική και το τραγούδι του Γιάννη Κότσιρα, έδειξε πως γνωρίζει τι σημαίνει θεατρική μουσική ως ατμόσφαιρα και ψυχολογικό υπόβαθρο ήχων.

Ο Κώστας Κιμούλης με τους φωτισμούς και τα βίντεο ενίσχυσε ατμόσφαιρα συναισθηματική και ντοκουμέντα εποχής.

Η Ράσμη Τσόπελα ως οικονόμος Μαριάνθη έδειξε και την πείρα της και την ικανότητα διαγραφής αυθεντικού τύπου.

Ο Θεόφιλος Βανδώρος (Δραγούμης) είχε παρουσία με υπερβολές στον τονισμό του συναισθηματικού λόγου.

Η Τζένη Καλλέργη, ηθοποιός στέρεη, σχεδίασε την Πηνελόπη με αδρές γραμμές, λιτότητα και καθαρό λόγο, μεστό, αποφασιστικό και γενναίο.

Ο Ντίνος Καρύδης (Μπενάκης), έξοχος, ακόμη και φυσιογνωμικά, ζωγράφισε μια αυστηρή περσόνα πάντρε παντρόνε, κάτι μεταξύ Βιολάντη και του προτύπου του, του μπαλζακικού Γκραντέ, πατέρα της Ευγενίας Γκραντέ, της γαλλίδας προμάμμης της Στέλλας Βιολάντη και της Πηνελόπης.

Συγγραφέας: Γιώργος Α. Χριστοδούλου
Σκηνοθεσία:Ανδρομάχη Μοντζολή.
Σκηνικά – κοστούμια: Ανδρέας Σαραντόπουλος.
Μουσική: Γιάννης Κότσιρας
Φωτισμοί – βίντεο:Κώστας Κιμούλης
Βοηθός σκηνοθέτη: Μιχαήλ Γιαννικάκης
Παίζουν: Τζένη Καλλέργη,  Ντίνος Καρύδης, Θεόφιλος Βανδώρος & ΡάσμηΤσόπελα
Θέατρο της Ημέρας, Γεννηματά 20, Αμπελόκηποι, τηλ. 210-6929.090. Κάθε Σάββατο και Κυριακή