Βασιλιάς Γεώργιος Α’ – Γεώργιος Παπανδρέου: Πολιτική και θέατρο

Ποιός θα το διανοούνταν αν συνέβαινε να μη γνωρίζει καλά την ιστορία του θεάτρου και ιδιαίτερα του Εθνικού Θεάτρου, τις απίστευτες περιπέτειες που έχει ζήσει ο θεσμός αυτός, ιδιαίτερα κατά τα χρόνια της δημιουργίας του; περιπέτειες που ηχούν σχεδόν εξωπραγματικές καθώς ο ευεργετικός ρόλος που οφείλει να παίζει η πολιτεία, λίγο έλειψε να αποδειχθεί καταστροφικός. Παράλληλα όπως ο καθένας θα ευχόταν ο θεσμός αυτός να μακροημερεύσει όπως ο θεσμός του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, που χρονολογείται χωρίς καμιά διακοπή από το 330 μ.Χ. (μια πληροφορία που την οφείλουμε σε έναν άνθρωπο του θεάτρου, τον αείμνηστο Θεόδωρο Κρίτα.

Πόσοι άραγε σήμερα που διαβαίνουν το κατώφλι του Εθνικού Θεάτρου και το λογαριάζουν ως κάτι αυτονόητο, σε μία και μόνη σεζόν, να παρακολουθούν έργα που κλιμακώνονται από τους «Μυστικούς αρραβώνες» του Ξενόπουλου έως το «Δεκαήμερο» του Βοκκάκιου και από τον «Ανθρωπο για όλες τις εποχές» του Μπολτ έως «Τα πικρά δάκρυα της Πέτρα φον Καντ» του Φασμπίντερ, συλλογίζονται ότι υπήρξαν εποχές που μόνο στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης θα έβρισκαν καταφύγιο τουλάχιστον ορισμένα έργα; Κι ότι δεν θα ερχόταν η συντέλεια του θεάτρου, σε περίπτωση που έπαυε να είναι διευθυντής του ένας Αλέξης Μινωτής ή ένας Αλέξης Σολομός και ότι ένας δημιουργικός, ουσιαστικά ανανεωτικός και καθόλου μη σεβαστικός άνεμος θα έπνεε την τελευταία εικοσαετία με διευθυντές τον Νίκο Κούρκουλο, τον Γιάννη Χουβαρδά, τον Σωτήρη Χατζάκη;

Είμαστε όλοι μας αθεράπευτα δημιουργήματα μιας εποχής. Ισως γι’ αυτό μας ηχούν ως αδιανόητες ή εξωφρενικές οι περιπέτειες που στοίχισε η ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου ώστε σήμερα να απολαμβάνουμε, ασύστολα επικριτικά πολλές φορές, γεγονότα που για ανθρώπους άλλων εποχών θα φαίνονταν ως μάννα εξ ουρανού.

Ως πρώτη ουσιαστική ενέργεια για την ίδρυση εθνικού θεάτρου πρέπει να λογαριαστεί η έκκληση την οποία απηύθυνε ο Γρ. Σ. Καμπούρογλου «προς τους ποιητάς και λογογράφους του έθνους» στις 27 Ιουλίου 1850. Εκανε λόγο στην έκκλησή του αυτή για την επιτακτική ανάγκη να λειτουργήσει ένα αντίστοιχο καλλιτεχνικό και πνευματικό ίδρυμα. Αν και έπειτα από επτά χρόνια, στις 31 Αυγούστου 1857, «επί Οθωνος ελέω Θεού βασιλέως της Ελλάδος», αποφασίστηκε η ίδρυση και η ανέγερση εθνικού θεάτρου, η σπουδαία αυτή ιδέα έμεινε στα χαρτιά γιατί τα οικονομικά μέσα δεν επαρκούσαν.

Χρειάστηκε να περάσουν τριάντα τέσσερα χρόνια ώστε να αποφασιστεί εκ νέου η ίδρυση εθνικού θεάτρου, με χρήματα που έστελναν κυρίως ομογενείς στον βασιλέα Γεώργιο Α’. Ανάμεσά τους οι πολλοί γνωστοί ευεργέτες Γρηγόριος Μαρασλής και Μαρίνος Κοριαλένιος, οι αδελφοί Ράλλη, που έδωσαν 1.000.000 δραχμές, αλλά και οι απόγονοι του φιλέλληνα αγωνιστή Φαβιέρου που κατοικούσαν στη Γαλλία. Στα χρήματα που συγκεντρώθηκαν πρόσθεσε και ο βασιλέας Γεώργιος 270.000 δραχμές (από το προσωπικό του ταμείο) και έτσι άρχισε η ανοικοδόμηση του κτιρίου της οδού Αγίου Κωνσταντίνου, σε σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ.

Το δυστύχημα όμως είναι ότι, αντί για Εθνικό Θέατρο, ονομάστηκε Βασιλικό Θέατρο, με αποτέλεσμα να θεωρηθεί ως βασιλική ιδιοκτησία και ο βασιλέας Γεώργιος να κληροδοτήσει με διαθήκη στον γιο του, πρίγκιπα Νικόλαο, το κτίριο της οδού Αγίου Κωνσταντίνου. Η λειτουργία του θα διαρκέσει έως το 1906, όταν ο θίασος που επάνδρωνε το Βασιλικό Θέατρο θα διαλυθεί λόγω έλλειψης οικονομικών πόρων. Η Επανάσταση του 1922 όμως, που θα απαλλοτριώσει τα βασιλικά κτήματα προς όφελος του ελληνικού Δημοσίου, θα αποδώσει το Εθνικό Θέατρο στο κράτος, εκεί δηλαδή όπου ανήκε, αφού είχε γίνει – κατά το μεγαλύτερο μέρος – με χρήματα των Ελλήνων του εξωτερικού. Το ζήτημα της επανίδρυσης εθνικού θεάτρου θα επανέλθει με την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Διαβάζουμε στο «Ελεύθερο Βήμα» της 13ης Μαρτίου 1930: «Ο κ. πρωθυπουργός εδέχθη χθες τον υπουργό της Παιδείας κ. Γ. Παπανδρέου εις μακράν συνεργασίαν καθ’ ην συνεζητήθη διεξοδικώς και απεφασίσθη η ίδρυσις εθνικού θεάτρου». Αν ληφθεί υπόψη ότι η εισηγητική έκθεση προς τη Βουλή, στις 24 Μαρτίου 1930, του υπουργού Παιδείας και βουλευτή Λέσβου Γεωργίου Παπανδρέου αρχίζει ως εξής: «Η ίδρυσις εθνικού θεάτρου αποτελεί επανόρθωσιν μιας μακράς καθυστερήσεως και συνεπώς ευθύνης του κράτους», καθώς και το ότι ο ιδρυτικός νόμος φέρει την υπογραφή του, θαυμάσια μπορεί να θεωρηθεί ότι το Εθνικό Θέατρο υπήρξε σε μεγάλο βαθμό δημιούργημα του Γεωργίου Παπανδρέου. Και ο ίδιος το αντίπαλον δέος του βασιλέα Γεωργίου που θεώρησε το ομώνυμο θέατρο προσωπική του περιουσία ώστε να το κληροδοτήσει στον γιο του. Και παρότι δεν συναντήθηκαν οι δυο τους ποτέ, να θεωρούνται ένα ιδεώδες «ζεύγος» για το σημερινό «Αλλοτε τώρα», αφού εκδηλώθηκαν με ριζικά διαφορετικό τρόπο πάνω σε ένα κολοσσιαίο και τόσο ουσιαστικό ζήτημα.

Το Εθνικό Θέατρο θα ανοίξει τις πόρτες του την άνοιξη του 1932 με πρώτο έργο τον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου, σκηνοθέτη τον Φώτο Πολίτη και πρωταγωνιστές την Κατίνα Παξινού, τον Αλέξη Μινωτή, τον Αιμίλιο Βεάκη και τον Γιώργο Γληνό. Και με πρώτο καλλιτεχνικό διευθυντή τον ποιητή και μεταφραστή Γιάννη Γρυπάρη. Θα ακολουθήσει έως το 1967, δηλαδή για τριάντα πέντε χρόνια (με εξαίρεση την τριετία στα μαύρα χρόνια της Κατοχής) μία πλειάδα λαμπρών δημιουργών στη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή, με αναγνωρισμένο συγγραφικό και πνευματικό έργο: Γεώργιος Βλάχος, Κλέανδρος Καρθαίος, Κωστής Μπαστιάς, Αγγελος Τερζάκης, Νικόλαος Λάσκαρης, Γιώργος Θεοτοκάς, Δημήτρης Ροντήρης, Αιμίλιος Χουρμούζιος, Ηλίας Βενέζης, Αλέξης Μινωτής.  

 Παρά το κύρος αυτών των διευθυντών, σύνηθες φαινόμενο υπήρξαν οι μεγάλες κρίσεις στο Εθνικό Θέατρο, ώστε μεσούντος του 1966 να γράψει ο Αγγελος Τερζάκης, εισηγητής δραμτολογίου του ομώνυμου θεάτρου, με αφορμή την άγρια συμπλοκή πρωταγωνιστών του: «[…] Το θεατρικό έργο τιμάται, αξιοποιείται, όταν ανεβάζεται με τον καλύτερο που γίνεται τρόπο. Ενα μεγάλο έργο, για να ερμηνευθεί σωστά, πρέπει να υπηρετηθεί από τις καλύτερες δυνάμεις που διαθέτει μια χώρα σε δεδομένη στιγμή. Αυτό σημαίνει όχι μ’ έναν ή δύο πρωταγωνιστές στους κύριους ρόλους – ή σ’ αυτούς που θεωρούνται, συνήθως κύριοι ρόλοι – κι από κει και πέρα με ηθοποιούς που τους προσφέρει στην τύχη η περίσταση. Τα αληθινά έργα δεν έχουν ασήμαντους ρόλους, έχουν απλώς κλιμάκωση αξιών, ευθυνών. Μια παράσταση διαψεύδεται, γελοιοποιείται, ακόμα και από τους κομπάρσους της, όπου δεν είναι οι κατάλληλοι. Και το κοινό, που έχει σωστό αισθητήριο, όταν πηγαίνει σ’ ένα σοβαρό θέατρο, δεν θέλει να βλέπει ρεσιτάλ ηθοποιίας ενός ή δύο πρωταγωνιστών που ναρκισσεύονται επί σκηνής. Θέλει να βλέπει παράσταση, δηλαδή σύνολο άρτιο, αισθητικά ισορροπημένο».