Αφιέρωμα στον «μεγάλο εξεγερμένο»

Τίποτα πιο κινηματογραφικό από την ίδια τη ζωή του Νίκου Παπατάκη: γεννημένος στην Αιθιοπία το 1918, από αβησσυνή μάνα και πατέρα Ελληνα. Η πρώτη τον προφυλάσσει με τη στοργή της – όσο μπορεί: η σχέση του με τον πατέρα, δύσκολη, σκληρή, βίαιη. Γεύεται την εξορία από νωρίς: «φυλακίζεται» ως εσωτερικός σε γαλλικό σχολείο της Βηρυτού. Ακολουθούν τα – πολύ σκληρότερα – χρόνια της ιταλικής κατοχής της Αιθιοπίας.

«Η ταπείνωση είναι ο επίπονος δρόμος προς την εξέγερση» έγραψε στην αυτοβιογραφία του, και αυτή τη στάση ζωής περιέγραψε σε μια φιλμογραφία που χωράει, μόλις, πέντε ταινίες. Βλέπετε, ο Νίκος Παπατάκης είχε αρκετούς ανοιχτούς λογαριασμούς. Επιστρέφει στην Ελλάδα, αλλά ο τόπος δεν τον χωράει. Το 1939 έχει εγκατασταθεί στη Γαλλία. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ξεσπά κι εκείνος κατατάσσεται δίχως να το πολυσκεφτεί. «Με ενδιέφερε η αίσθηση τού να σκοτώνεις κάποιον με τα χέρια σου» θα πει αργότερα.

Σε αυτόν τον έλληνα δημιουργό, που άφησε πολύτιμο κινηματογραφικό έργο και ο οποίος αποτέλεσε μια μυθική μορφή της σύγχρονης πολιτιστικής ιστορίας της Γαλλίας, η Ταινιοθήκη της Ελλάδος στήνει ένα μοναδικό αφιέρωμα που συμπεριλαμβάνει όλες τις σκηνοθετικές του δουλειές (αλλά και τις ταινίες που χρηματοδότησε) μαζί με δύο ντοκιμαντέρ για τον βίο και το έργο του. Από τα χρόνια δηλαδή που, πολύ πριν πιάσει κάμερα στα χέρια του, ως ιδιοκτήτης του παριζιάνικου θεατρικού καμπαρέ La Rose Rouge (σ.σ.: Το Κόκκινο Ρόδο), συνδέθηκε στενά με τον Ζαν Ζενέ για να γίνει συμπαραγωγός στην ταινία του με τίτλο «Ενα ερωτικό άσμα», παραγωγής 1950 (σε φωτογραφία του Ζαν Κοκτό). Τα προβλήματα ξεκινούν από τα γυρίσματα και συνεχίζονται και μετά την ολοκλήρωσή της: η Γαλλική Ταινιοθήκη απειλεί να πετσοκόψει τις ερωτικές σκηνές.

Ο ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Στις ΗΠΑ η τύχη της δεν είναι διαφορετική: η πρώτη προβολή του φιλμ προκαλεί την έφοδο της αστυνομίας (αργότερα όμως, το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης θα αγοράσει μια κόπια). Οντας στην Αμερική, ενημερώνεται για τα προβλήματα ενός συμπατριώτη του, που προσπαθεί να φιλμάρει μια εξ ολοκλήρου ανεξάρτητη παραγωγή. Κάπως έτσι, ο Παπατάκης θα βοηθήσει τον Τζων Κασσαβέτη με λεφτά που κάποιοι λένε πως τα είχε κερδίσει στο καζίνο την προηγούμενη νύχτα και ο τελευταίος θα ολοκληρώσει τα γυρίσματα των «Σκιών» το 1959.

Με την επιστροφή του στο Παρίσι θα φιλμάρει το 1962 την πρώτη του ταινία «Οι άβυσσοι» (Les Abysses), βασισμένη στο θεατρικό έργο του Ζενέ «Οι δούλες» (Les Bonnes), εμπνευσμένο με τη σειρά του από το φρικτό φονικό των αδελφών Παπέν (οι οποίες, εργαζόμενες ως υπηρέτριες για οικογένεια μεγαλοαστών, κατακρεούργησαν με μοναδικό όπλο τα χέρια τους την κυρία του σπιτιού δίχως προφανή αιτία).

Το 1967 ολοκληρώνει τους «Βοσκούς της συμφοράς»: Ενας φτωχός βοσκός, ο Θάνος, επιστρέφει από τη Γερμανία και ερωτεύεται μια πανέμορφη αρχοντοπούλα, τη Δέσποινα, κόρη του αφέντη της περιοχής που, όπως είναι φυσικό, αρνείται κατηγορηματικά να δώσει την κόρη του σ’ έναν παρακατιανό και προσπαθεί να την παντρέψει με τον Γιάγκο, γιο ενός μεγαλοτσέλιγκα. Ο Γιάγκος υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία. Στην Ανάσταση, όταν όλο το χωριό είναι μαζεμένο στην εκκλησία, ο Θάνος και η Δέσποινα κλέβονται και μες στην απελπισία τους καταφεύγουν στα βουνά καταδιωκόμενοι από ένα απόσπασμα Χωροφυλακής, αλλά και από τον Γιάγκο. Ο τελευταίος θα σκοτωθεί στην αναμέτρησή του με τον Θάνο, όμως το ζευγάρι των απελπισμένων εραστών θα τον ακολουθήσει καθώς ο κλοιός της Χωροφυλακής δεν επιτρέπει καμιά απολύτως διέξοδο.

Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ. Θα περάσουν χρόνια μέχρι να επιστρέψει στο σινεμά. «Ασχολήθηκα με την πολιτική» αναφέρει λιτά σε συνεντεύξεις του – επί της ουσίας, στήριξε με κάθε μέσο τον αντιδικτατορικό αγώνα. Το 1975 φιλμάρει το «Gloria Mundi», που έθιγε την πραγματικότητα των βασανιστηρίων στην Αλγερία. Το φιλμ κατεβαίνει άρον άρον από τις αίθουσες έπειτα από βομβιστική επίθεση στον κινηματογράφο Μαρμπέφ. Θα επιστρέψει στο σινεμά με δύο ακόμα ταινίες. Τη θρυλική «Φωτογραφία» (1986) με τους Χρήστο Τσάγκα και Αρη Ρέτσο και τους «Ισορροπιστές» (1992) με τον Μισέλ Πικολί. Ταινίες λυρικές, μοναχικές, σπαρακτικές, αλλά και απολύτως συναρπαστικές – χρόνια εξαφανισμένες από τα «ψηφιακά» ράφια. Ενας λόγος παραπάνω για να είμαστε στην Ταινιοθήκη από τις 11 μέχρι και τις 17 Δεκεμβρίου.