Το κλέος και η κατάχρηση της Ιστορίας

Είναι σπάνιο ένα βιβλίο Ιστορίας, γραμμένο από ειδικό επιστήμονα, να γίνεται μπεστ σέλερ. Συνήθως απευθύνεται στο ακαδημαϊκό και γενικότερα εξειδικευμένο κοινό. Βέβαια η επιστήμη της Ιστορίας έχει αποδειχθεί – κυρίως στο εξωτερικό – ότι μπορεί να γίνει κτήμα ενός ευρύτερου κοινού, αν ο συγγραφέας εκτός από το επιστημονικό κύρος διαθέτει και την κατάλληλη αφηγηματική ευχέρεια. Μια τέτοια περίπτωση είναι οπωσδήποτε ο – εγκατεστημένος στο Παρίσι – Γιώργος Δερτιλής. Του οποίου η «Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830-1920» έκανε αισίως την όγδοή της, αναθεωρημένη και συμπληρωμένη έκδοση. Κάτι που αποτελεί τεράστια εκδοτική επιτυχία αν ληφθούν υπόψη οι 1.100 σελίδες του και η -αναπόφευκτα – αλμυρή τιμή του.

Το βιβλίο του άλλοτε καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών και από το 2000 καθηγητή στην École des Hautes Études en Sciences Sociales εκδόθηκε για πρώτη φορά το 2004 από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος και από την επόμενη χρονιά έβγαινε από την Εστία. Η τωρινή όγδοη έκδοση, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, έχει στο εξώφυλλο τον ουράνιο θόλο όπως αυτός φαινόταν τη νύχτα μετά τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου, στις 20 Οκτωβρίου 1827.

Βιβλίο αναφοράς για όποιον θέλει να μελετήσει τις οικονομικές και πολιτικές δομές πάνω στις οποίες φτιάχτηκε από το μηδέν το νεοελληνικό κράτος, το έργο αυτό του Γ. Β. Δερτιλή εκτείνεται σε μεγαλύτερη εντέλει περίοδο από αυτήν που περιγράφει στον τίτλο. Γιατί σε άλλα κεφάλαια είναι υποχρεωμένος ο συγγραφέας να γυρίσει πιο πίσω (όπως στο πρώτο για τη ναυτιλία) και σε άλλα να επεκταθεί πολύ πιο μπροστά (όπως στο «Μεταρρυθμίσεις, κράτος και κοινωνικές ιεραρχίες» που φθάνει μέχρι τις ημέρες μας).

Σε πολλά κεφάλαια θα βρει κανείς υλικό που βοηθά να εξηγηθούν τα σημερινά προβλήματα. Οπως όταν εξετάζει το ζήτημα των δανείων και του καταχρεωμένου νεογέννητου κράτους ή το πώς οδηγήθηκε το κράτος στην «πτώχευση» (τα εισαγωγικά δικά του) του 1893. Αλλά και όταν περιγράφει την πορεία – διαχρονικά – των στρατιωτικών δαπανών. Που είναι συνδεδεμένη με το ζήτημα του εθνικισμού. Ο καθηγητής Δερτιλής παίρνει θέση, άλλωστε, όταν χρειάζεται χωρίς δισταγμό: «Ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος υπηρετούσαν έναν εθνικισμό νεαρό, υγιή με τα μέτρα της εποχής του, παρόμοιο με τους εθνικισμούς που αναπτύσσονταν τότε ραγδαία σε ολόκληρη την Ευρώπη (…) Αλλά ο νεαρός και “ιστορικώς υγιής” εθνικισμός του 1780, του 1821, του 1850, ακόμη και του 1880, μεταλλάχθηκε βαθμιαίως σε σοβινισμό και μάλιστα με γερή δόση φυλετισμού. Διότι από τον Παπαρρηγόπουλο και μετά όλες οι γενιές Νεοελλήνων γαλουχήθηκαν με το κλέος των προγόνων. Μέγα το κλέος, αλλά βαρύ (…). Το κεντρικό ιδεολόγημα του 19ου αιώνα στηρίχθηκε στην κατάχρηση της Ιστορίας. Το συνοψίζω, σχηματοποιώντας: μια μεγάλη κληρονομία, για ορισμένους βιολογική και για άλλους πολιτισμική, θεωρήθηκε αρκετή για να χρίσει περιούσιο έναν λαό, τον ελληνικό. Τέτοιες ιδέες ήταν φυσικές στην εποχή τους (…). Ομως στις ημέρες μας θεωρούνται επιστημονικά απαράδεκτες. Αλλά διατηρήθηκαν, εξακολουθώντας να ερμηνεύουν τη νεότερη ελληνική ιστορία με το “μεγαλείον της φυλής”».