Η οδύσσεια του «Ματαρόα»

Νύχτα. 22 Δεκεμβρίου 1945. Πειραιάς. Στην αποβάθρα κάπου 250 νέοι, Ελληνες, που όπως θα έδειχνε η Ιστορία θα αποδεικνύονταν σε μερικά από τα πιο λαμπρά πνεύματα της τέχνης και της επιστήμης, στέκονται με αγωνία δίπλα σε μπόγους και φτηνές βαλίτσες που χωρούν όλο τους το βιος. Περιμένουν τη στιγμή που θα επιβιβαστούν σε ένα πλοίο με πολυνησιακό όνομα. «Ματαρόα», που σημαίνει «η γυναίκα με τα μεγάλα μάτια».

Οι περισσότεροι δεν ξέρουν ότι το ίδιο σκαρί είχε μεταφέρει χιλιάδες αμερικανούς πεζοναύτες στη Βόρεια Ιρλανδία για να προετοιμαστεί η απόβαση στη Νορμανδία. Ούτε γνωρίζουν ότι ο αρχιλογιστής του δεν ήταν άλλος από τον διασωθέντα πλωτάρχη του «Τιτανικού» Χέρμπερτ Πίτμαν. Δεν φαντάζονται πως όταν το πλοίο τους φτάσει στον Τάραντα της Ιταλίας θα πρέπει να μπουν σε ένα τρένο για ζώα. Θα περιπλανηθούν σε τρένα και πόλεις μέχρι να φτάσουν, μία εβδομάδα αργότερα, μετά κόπων και βασάνων στον τελικό τους προορισμό. Το Παρίσι. Και βεβαίως ούτε που είχαν διανοηθεί ότι το δύσκολο εκείνο και αναγκαστικό ταξίδι για να γλιτώσουν από την ασταθή πολιτική κατάσταση και τη φτώχεια θα αποκτούσε διαστάσεις θρύλου.

Αναβίωση ταξιδιού. Σήμερα, σχεδόν 70 χρόνια μετά, μπορεί οι περισσότεροι από τους διάσημους πλέον επιβάτες του – ανάμεσά τους οι φιλόσοφοι Κορνήλιος Καστοριάδης, Κώστας Παπαϊωάννου, Μιμίκα Κρανάκη, Κώστας Αξελός, ο ιστορικός Νίκος Σβορώνος, οι φοιτητές Αρχιτεκτονικής Εμμανουήλ Κινδύνης, Αριστομένης Προβελέγγιος, Τάκης Ζενέτος, ο κινηματογραφιστής Μάνος Ζαχαρίας, οι γλύπτες Κώστας Κουλεντιανός  και Μέμος Μακρής, ο ζωγράφος Ντίκος Βυζάντιος, ο μαέστρος Δημήτρης Χωραφάς, ο τεχνοκριτικός Αγγελος Προκοπίου, η συγγραφέας Ελλη Αλεξίου, η ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου, ο φιλόλογος Εμμανουήλ Κριαράς – να μη βρίσκονται στη ζωή. Μπορεί το πλοίο να πωλήθηκε για παλιοσίδερα το 1957 και το μόνο που σώζεται πλέον είναι η καμπάνα του, δωρεά σε ένα σχολείο της Νέας Ζηλανδίας.

Αλλά το «ονειρικό ταξίδι» που εμπνεύστηκε ο φιλέλληνας διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Οκτάβιος Μερλιέ σε συνεργασία με τον γενικό γραμματέα Ροζέ Μιλλιέξ, με σκοπό να γλιτώσει τη νεότερη πνευματική ελίτ της Ελλάδας από τον φόβο που γεννούσαν οι πολιτικές εξελίξεις σε συνδυασμό με την πείνα και την αβεβαιότητα, «ξαναζωντανεύει» στο θεατρικό σανίδι υπό τον τίτλο «Ματαρόα – Διάτρητη μνήμη» (μια δίγλωσση παράσταση, στα γαλλικά και τα ελληνικά). Και το θρυλικό πλοίο σαλπάρει με αντίστροφη πορεία: από τη Γαλλία προς την Ελλάδα έχοντας στο τιμόνι με μεγάλη ομάδα ελλήνων καλλιτεχνών και επιστημόνων και στη σκηνοθεσία τη στενή συνεργάτιδα τής Αριάν Μνουσκίν του Θεάτρου του Ηλιου, Ελέν Σενκ.

«Το 2012, παρατηρώντας το τοπίο γύρω μου ολοένα να σκοτεινιάζει και τη ζωή μας να καταργείται μέρα με τη μέρα, παρατηρώντας τους φίλους μου να αναχωρούν κατά κύματα και προβλέποντας το τι θα επακολουθούσε, σκέφτηκα για πρώτη φορά να εγκαταλείψω τη χώρα μου. Η συνάντησή μου με την ιστορία του “Ματαρόα” έδωσε μια άλλη διάσταση στη δική μου απόγνωση και τη φυγή της δική μου γενιάς. Συνυπολογίζοντας δε κι εκείνη την επίσης πνευματική φυγή κατά τη δικτατορία, είχα μπροστά μου κάτι που με καλούσε να το εξερευνήσω μήπως και απαντηθούν πολλά αναπάντητα ερωτήματα» μας λέει η Ελίτα Κουνάδη, που είχε την ιδέα και προχώρησε στην έρευνα και την οργάνωση του εγχειρήματος.

«Η ιστορία του “Ματαρόα” άλλωστε είναι επίκαιρη» μας λέει ο Νίκος Κυπουργός, που υπογράφει τη μουσική της παράστασης (ειδικά για την οποία έχει γράψει και ένα τραγούδι ο Αλκίνοος Ιωαννίδης). «Βλέπουμε και σήμερα νέους καλλιτέχνες και επιστήμονες να αναζητούν να εγκαταλείψουν τη χώρα για να βρουν αλλού έδαφος να ανθήσει η δημιουργικότητά τους. Κάποιοι σίγουρα θα μείνουν πίσω να παλέψουν σε αντίξοες συνθήκες. Κάποιοι θα καταφέρουν να φύγουν και δεν θα επιστρέψουν. Πολλοί θα χαθούν. Τελικά, όμως, η χώρα είναι εκείνη που θα χάσει για άλλη μία φορά». Και η Ελίτα Κουνάδη συνεχίζει: «Αναρωτιέμαι τι θα είχαν γίνει ο Καστοριάδης ή ο Αξελός αν δεν είχαν φύγει. Θα είχαν επιζήσει; Και αν ναι, θα είχε καταφέρει η Ελλάδα να ενσωματώσει τη σκέψη τους; Γιατί ο Μέμος Μακρής και ο Μάνος Ζαχαρίας και ο Ξενάκης δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στη χώρα τους έχοντας κερδίσει τις μεγαλύτερες τιμές στο εξωτερικό; Γιατί η Γαλλία καρπώθηκε τόσο πνεύμα και η Ελλάδα το πέταξε στον κάλαθο των αχρήστων; Γιατί ο Γιάννης Ρίτσος και ο Αρης Αλεξάνδρου, που δεν γλίτωσαν με κάποιο “Ματαρόα”, έφαγαν τα καλύτερα χρόνια τους στα ξερονήσια;».

Στο Θέατρο του Ηλιου. Κι αν όλα αυτά ήταν το κίνητρο για να ανέβει η παράσταση – που δεν αγκαλιάστηκε στην Ελλάδα, αλλά ως άλλο «Ματαρόα» βρήκε φιλόξενη αγκαλιά στο Θέατρο του Ηλιου – τι θα δούμε επί σκηνής; «Σίγουρα υπάρχει η ατμόσφαιρα από την οποία έφυγαν αυτοί οι άνθρωποι. Η ανάγκη που τους οδήγησε στη φυγή. Από ‘κεί και πέρα δεν πρόκειται για μια αναπαράσταση των προσώπων, χρησιμοποιούμε όμως υλικό δικό τους, δικές τους σκέψεις και λόγια τόσο μέσα από το βιβλίο της αγαπημένης μας Νέλλης Ανδρικοπούλου “Το ταξίδι του Ματαρόα 1945 – Στον καθρέφτη της μνήμης” όσο και μέσα από συνεντεύξεις των επιβατών και των συγγενών τους, γράμματα, τηλεγραφήματα κ.ά. Ολο αυτό το υλικό προσπαθούμε να χρησιμοποιείται κατά τέτοιον τρόπο ώστε να μην παραθέτει απλώς τα γεγονότα, αλλά να τα ενσωματώνει σε μια θεατρική αφήγηση. Η μεγάλη δυσκολία είναι πώς θα αφηγηθείς τα πραγματικά γεγονότα μέσα από τη μαγεία του θεάτρου. Πολύ δύσκολος αγώνας» καταλήγει και επισημαίνει ότι στην πολυμελή ομάδα – πέρα από τα «επίτιμα μέλη», τους επιζώντες του «Ματαρόα» Νέλλη Ανδρικοπούλου και Μάνο Ζαχαρία – συμμετέχουν απόγονοι των επιβατών του «Ματαρόα», όπως η Κυβέλη Καστοριάδη και η Κλειώ Μακρή, κόρες αντιστοίχως των Κορνήλιου Καστοριάδη και Μέμου Μακρή, και ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος.