Δύο Κρήτες καπετάνιοι

Παρατηρώντας κανείς τις φυσιογνωμίες του Νίκου Καζαντζάκη και του Μάνου Κατράκη διακρίνει κάτι το αγέρωχο, το πέραν της μορφής του ανθρώπου όπως θέλουμε να την αντικρίζουμε για να μας είναι αγαπητη Ή να τη νιώθουμε κοντά μας. Αντίθετα οι μορφές των δύο δημιουργών έχουν κάτι το απόκρημνο, το απρόσιτο, ώστε δεν είναι σίγουρος κανείς, πέραν του θαυμασμού που μπορεί να έχει γι’ αυτούς, ότι θα τους ήθελε για φίλους του Ή για πατέρα του. Δεν αποκλείεται στραμμένο το βλέμμα και των δυό τους προς τα πάνω, να τους είχε ποτίσει ολόκληρους με κάτι το αγέρωχο που έχουν οι κορυφές κι ήταν η αιτία του βαθύτερού τους δεσμού όπως εύκολα τον αντιλαμβάνεται κανείς

Δεν ξέρει κανείς για πόσα χρόνια ακόμη θα υπάρχουν άνθρωποι που θα λένε ότι αυτό έγινε πριν ή μετά την 21η Απριλίου του 1967. Οπως για παράδειγμα: «Δεν είχε περάσει βδομάδα που είχαμε βάλει τον μπαμπά στο νοσοκομείο, όταν ξυπνώντας ένα πρωί είχε γίνει η δικτατορία». Ή «Ευτυχώς που προλάβαμε και είδαμε την παράσταση Πέμπτη βράδυ, γιατί την Παρασκευή τη σταμάτησε η δικτατορία».

Τα θυμηθήκαμε διαβάζοντας ένα κείμενο του σπουδαίου ηθοποιού Μάνου Κατράκη στο οποίο έγραφε, μετά τη Μεταπολίτευση, για τον θεατρικό συγγραφέα και μεταφορέα σε θεατρική μορφή σπουδαίων μυθιστορημάτων Γεράσιμο Σταύρου. Ο Σταύρου είχε διασκευάσει για το θέατρο το διήγημα του Δημήτρη Χατζή «Μαργαρίτα Περδικάρη» και το είχε δώσει στην Ελλη Λαμπέτη προκειμένου να το ανεβάσει. Της Λαμπέτη όμως δεν της άρεσε ούτε ως ιδέα, δεν δέχτηκε καν να το διαβάσει. Ο Σταύρου στη συνέχεια το έδωσε στον Κατράκη που ζούσε τη δική του περιπέτεια (είχε μεταφέρει στο Θέατρο Βεάκη την παράσταση του έργου «Καπετάν Μιχάλης», η οποία ενώ είχε «σκίσει» το καλοκαίρι στο θέατρο του Πεδίου του Αρεως στο χειμερινό δεν πατούσε ψυχή).

Ο Κατράκης ενθουσιάζεται, το ανεβάζει και η «Μαργαρίτα Περδικάρη», που στο μεταξύ έχει μετονομασθεί ως θεατρικό έργο σε «Καληνύχτα, Μαργαρίτα», γεμίζει ασφυκτικά το θέατρο από τη δεύτερη κιόλας ημέρα. Διανύουμε τον χειμώνα του ’66-’67 και η δικτατορία με την επιβολή της κλείνει το θέατρο του Μάνου Κατράκη (σύμφωνα με τον ίδιο, το θέατρό του υπήρξε το μόνο που έκλεισε η χούντα).

Διασκευή όμως του Γεράσιμου Σταύρου δεν ήταν μόνο η «Μαργαρίτα Περδικάρη» (είχε κάνει πάρα πολλές), ήταν και ο «Καπετάν Μιχάλης» (τη διασκευή αυτή την είχε κάνει μαζί με τον πεζογράφο Κώστα Κοτζιά). Το λογαριάζουμε ως έναυσμα για να ξαναφέρουμε στην επικαιρότητα έναν σπουδαίο ηθοποιό, έναν παγκόσμιας ακτινοβολίας έλληνα συγγραφέα όπως ο Νίκος Καζαντζάκης (που αν και έγραψε θεατρικά έργα είναι κοινό μυστικό ότι υπήρξε μάλλον κακός θεατρικός συγγραφέας) καθώς και το φαινόμενο της διασκευής μυθιστορημάτων για το θέατρο, ένα μεγάλο κεφάλαιο της λογοτεχνίας και του θεάτρου.

Μεγάλο γιατί υπάρχουν θεατρικά έργα πολύ σημαντικότερα ως κείμενα σε σχέση με τα μυθιστορήματα στα οποία στηρίζονται. Αλλά και θεατρικά έργα, η διασκευή των οποίων δεν συνιστά ούτε καν αντιφέγγισμα των μυθιστορημάτων που τα έχουν τροφοδοτήσει. Σε ποια κατηγορία ανήκει ο «Καπετάν Μιχάλης», το εμβληματικό αυτό έργο του δημιουργού του, όταν διασκευάζεται για το θέατρο από τον Γεράσιμο Σταύρου και τον Κώστα Κοτζιά; Οι ίδιοι σημείωναν στο πρόγραμμα της ομώνυμης παράστασης για τη δουλειά τους: «Πολλά προβλήματα είχαμε να αντιμετωπίσουμε για τη μεταφορά του “Καπετάν Μιχάλη” στο θέατρο. Η επική μορφή του μυθιστορήματος μέσα στο κλίμα ονείρου και παραμυθιού, ο εντελώς προσωπικός χαρακτήρας στην αφήγηση και στην έκταση των επεισοδίων και των ηρώων – έτσι όπως διατηρούσε ζωντανά τα παιδικά του οράματα ο Καζαντζάκης – και προπαντός το πλήθος των ιδεών που αναπτύσσονται στο βιβλίο, όλα τούτα κινδύνευαν να χαθούν ή, το  χειρότερο, να παραμορφωθούν με την απλή μεταφορά κομματιών του μυθιστορήματος στη σκηνή».

Πάντως ακόμη και αν το αποτέλεσμα της θεατρικής διασκευής του «Καπετάν Μιχάλη» δεν ήταν αντίστοιχο του μυθιστορήματος, υπήρξε κατά πολύ ανώτερο των πρωτότυπων θεατρικών έργων του Νίκου Καζαντζάκη που είχαν κατηγορηθεί για αντιθεατρικότητα και εγκεφαλικότητα, για κάτι το μονοδιάστατο, όποιος και αν ήταν ή μάλλον είναι ο ήρωάς τους: ο Προμηθέας, ο Οδυσσέας, ο Χριστόφορος Κολόμβος, ο Καποδίστριας, ο Βούδας, ο Χριστός, ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος και τόσοι άλλοι.

Εχοντας συνείδηση των αδυναμιών τους αλλά διατηρώντας μεγάλο θαυμασμό για τον Νίκο Καζαντζάκη, ο Μάνος Κατράκης αποφάσισε να ανεβάσει μια διασκευή του μυθιστορήματός του, το καλοκαίρι του 1966, ενώ δέκα χρόνια πριν είχε ανεβάσει σε διασκευή το έργο του «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» (όπως είναι γνωστό, ζούσε ακόμη ο Καζαντζάκης). Γράφει λοιπόν για τον «Καπετάν Μιχάλη» ο Μάνος Κατράκης:

«Ηταν πάντα μια βαθιά μου επιθυμία, ένα όνειρό μου, να ζωντανέψω στη σκηνή τον Καπετάν Μιχάλη. Μέσα σ’ αυτόν τον ήρωα, το μεγάλο τέκνο της Κρήτης και της Ελλάδας, ο Νίκος Καζαντζάκης έκλεισε όλη την αδάμαστη κρητική ψυχή – πάει να πει όλη την ελληνική και την παγκόσμια ψυχή, το πάθος για την ανθρώπινη ελευθερία. Στις πιο κρίσιμες ώρες ζούσα τον Καπετάν Μιχάλη, ανάσαινα μαζί του, άκουγα τα βαριά του βήματα στα σοκάκια του μεγάλου κάστρου. Αναρωτιόμουν: θα μπορέσω τάχα να μεταδώσω στο κοινό το μήνυμα της καζαντζακικής δημιουργίας με θεατρική μορφή; Δύσκολο, πολύ δύσκολο το εγχείρημα. Ωστόσο έπρεπε να τολμήσω. Η φωνή του Καζαντζάκη έπρεπε ν’ ακουστεί – έχει τη δύναμη να πιάνει παντού τόπο. Γιατί τη χρειαζόμαστε τη φωνή του κάθε στιγμή και περισσότερο σήμερα που το θέατρό μας θέλει να υπάρξει, να μιλήσει στη γλώσσα μας και πάνω απ’ όλα για τα ελληνικά πάθη. Θυμάμαι, όταν πριν από δέκα χρόνια ανέβασα στην ίδια σκηνή το “Ο Χριστός ξανασταυρώνεται”, μου έγραψε ο ίδιος ο Καζαντζάκης, ακριβός φίλος για όλους τους ανθρώπους, πόσο τον ικανοποιούσε που η φωνή του έβρισκε απήχηση στο μεγάλο κοινό. Πραγματικά το έργο εκείνο βρήκε τόση απήχηση ώστε μπορώ να πω ότι ήταν σταθμός για το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο».

Αξίζει να σημειωθεί ότι στο πρόγραμμα της παράστασης αυτής αναφέρονται ως συνεργάτες του Κατράκη, ο επίσης κρητικός, σπουδαίος ζωγράφος και σκηνογράφος Γιάννης Μιγάδης, καθώς και οι ηθοποιοί Σπύρος Κωνσταντόπουλος, Δημήτρης Καλλιβωκάς, Νίκος Βανδώρος, Βύρων Πάλλης, Ιορδάνης Μαρίνος, Κυβέλη Μυράτ, Καίτη Παπανίκα, Ηλέκτρα Παπαθανασίου, αλλά και πολλοί άλλοι. Ολως ιδιαιτέρως ευχαριστεί ο Κατράκης στο πρόγραμμα τον Μάνο Χατζιδάκι που είχε γράψει τη μουσική για την παράσταση, λέγοντας πως «η προσφορά του ήταν κάτι περισσότερο από ευεργετική». Το τραγούδι της παράστασης το έλεγε ένας τραγουδιστής που έμελλε, παρά το σύντομο πέρασμά του από το τραγούδι – μια πρόσφατη (τότε) ανακάλυψη του Μάνου Χατζιδάκι – να γράψει ιστορία: ο Γιώργος Ρωμανός.