Ανατολική Ουκρανία, μια «παγωμένη σύγκρουση»

Οι εκλογές, υπό φυσιολογικές συνθήκες, είναι ένας θρίαμβος της δημοκρατίας. Υπάρχουν όμως φορές που μπορεί να οδηγήσουν στην κλιμάκωση μιας έντασης. Οι ρωσόφωνοι αυτονομιστές στηρίχθηκαν στα αποτελέσματα της άτυπης κάλπης της 2ας Νοεμβρίου στο Ντονέτσκ και το Λουγκάνσκ για να κηρύξουν τις κυρίαρχες κυβερνήσεις τους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ευρωπαϊκή Ενωση και ο ΟΗΕ κατήγγειλαν την ψηφοφορία ως σαφή παραβίαση της εκεχειρίας, η οποία υπογράφτηκε μόλις πριν από δύο μήνες στη Λευκορωσία. Η Ρωσία χαιρέτισε τις «εκλογές» – αλλά δεν αναγνώρισε το αποτέλεσμα – και το Κίεβο τις χαρακτήρισε «φάρσα, η οποία πραγματοποιήθηκε υπό τις κάννες των αρμάτων μάχης και των οπλοπολυβόλων», αλλά επιμένει ότι η διπλωματία λειτουργεί.

Μοιάζει η όλη κατάσταση με εκεχειρία; Η κατάπαυση του πυρός μπορεί να χαμήλωσε τους τόνους, όμως ανώτεροι αξιωματούχοι του NATO βλέπουν πλέον καθαρά ένα έργο που έχουν ξαναδεί: η Ανατολική Ουκρανία γίνεται σταδιακά μία από τις αδιέξοδες «παγωμένες συγκρούσεις» που προσδιορίζουν τα ρωσικά σύνορα.

ΧΩΡΙΣ ΣΥΜΦΩΝΙΑ. Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει περιοχές όπου έλαβαν χώρα σφοδρές συγκρούσεις, οι οποίες έληξαν μεν, αλλά χωρίς τα εμπλεκόμενα μέρη να φθάσουν σε ολοκληρωμένες πολιτικές λύσεις, όπως μία συμφωνία ειρήνης. Στην περίπτωση της Ουκρανίας, πολιτικοί αναλυτές και διπλωμάτες διέβλεπαν μία τέτοια εξέλιξη από την αρχή, αναφερόμενοι στο παράδειγμα της Μολδαβίας. Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, έπειτα από έναν βραχύβιο πόλεμο με την κυβέρνηση – και με τη βοήθεια της Ρωσίας – οι ρωσόφωνοι αυτονομιστές κατάφεραν να δημιουργήσουν έναν θύλακο, την Υπερδνειστερία. Σήμερα, η Υπερδνειστερία υφίσταται ως αυτόνομο πλην όμως όχι αναγνωρισμένο κράτος, βυθισμένο σε μία κατάσταση λήθης.

Η περίπτωση της Υπερδνειστερίας αντιμετωπίστηκε με μία σχετική «ανία» από τη διεθνή κοινότητα. Ομοίως και όταν, με τη σιωπηρή ευλογία της Μόσχας, οι αυτονομιστές πήραν στα χέρια τους τον έλεγχο της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας στη Γεωργία, στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Το σενάριο ήταν πάντα το ίδιο, όπως και το αποτέλεσμα: αξιοποιώντας μία τοπική εθνοτική σύγκρουση, το Κρεμλίνο χρησιμοποίησε επανειλημμένα τοπικούς εντολοδόχους και στη συνέχεια δικά του στρατεύματα, προκειμένου να αποκτήσει τον de facto έλεγχο μιας αποσχισθείσας περιοχής σε ένα πρώην σοβιετικό κράτος.

Για την Ουκρανία, πάντα υπάρχει η πιθανότητα της υποτροπής στον πόλεμο. Μία «παγωμένη ζώνη σύγκρουσης», έγραφε προ ημερών ο ανταποκριτής των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» στην Ουκρανία Ρομάν Ολερτσικ, άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά, δύο μόλις εβδομάδες μετά την εκεχειρία, όταν οι δύο πλευρές συμφώνησαν να αποσύρουν τον βαρύ οπλισμό τους 15 χλμ. πίσω από τη λεγόμενη «γραμμή επαφής», δημιουργώντας μία νεκρή ζώνη 30 χλμ. Οι εκλογές στο Ντονμπάς όμως, και η επακόλουθη σκλήρυνση των θέσεων των δύο πλευρών, μοιάζει να δίνουν συγκεκριμένη μορφή στην «παγωμένη σύγκρουση» στην Ανατολική Ουκρανία.   

Για τους ρωσόφωνους αυτονομιστές, οι εκλογές ήταν μία ευκαιρία για γιορτή. Η ορκωμοσία του Αλεξάντρ Ζαχαρτσένκο ως επικεφαλής της αυτοαποκαλούμενης Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντονέτσκ «επισφραγίστηκε» με παραδοσιακούς χορούς και απαγγελίες ποιημάτων από τα παιδιά για τον νέο τους ηγέτη. Μέχρι στιγμής, τα κρατίδια αναγνωρίζονται μόνο από τη Νότια Οσετία. Σε κάθε περίπτωση, αναφέρει ο «Εκόνομιστ», οι εκλογές επιτρέπουν στο Κρεμλίνο να υποδεικνύει στο εξής το Κίεβο να διαπραγματεύεται απευθείας με τον Ζαχαρτσένκο και τον ομόλογό του στο Λουγκάνσκ, Ιγκόρ Πλοτνίτσκι. Το βασικότερο όλων όμως είναι ότι αυτές οι εκλογές προσφέρουν στη Μόσχα ακόμη μεγαλύτερη κάλυψη ώστε να συνεχίσει να διανέμει οικονομική βοήθεια και ασφάλεια στους ρωσόφωνους αυτονομιστές.    

Ο ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΜΟΣ. Οι ορδές των πολιτών που προσήλθαν στις κάλπες εξέφρασαν τον ενθουσιασμό τους για τη νέα ηγεσία και κυρίως την περιφρόνησή της για την παλιά. Αρκετά έχουν αλλάξει από τους ανελέητους βομβαρδισμούς του καλοκαιριού: το Ντονμπάς έχει κουρδίσει τα ρολόγια σε ώρα Μόσχας, το ρωσικό ραδιόφωνο εκπέμπει πια σε όλο το Ντονέτσκ και πολλές επιχειρήσεις αναφέρουν ως επίσημη έδρα τους τη Λαϊκή Δημοκρατία του Ντονέτσκ. Κι ενόσω τα εσωτερικά σύνορα με την Ουκρανία διαρκώς σκληραίνουν, τα σύνορα με τη Ρωσία παραμένουν πορώδη.  Με την επισημοποίηση ωστόσο έρχεται και η ευθύνη. Η Ουκρανία έχει διακόψει την καταβολή συντάξεων στα κατεχόμενα εδάφη μήνες τώρα. Την Πέμπτη, ο ουκρανός πρωθυπουργός Αρσένι Γιάτσενιουκ ανακοίνωσε επίσης το οριστικό τέλος της κρατικής χρηματοδότησης. Οι αυτονομιστές ηγέτες έχουν υποσχεθεί υψηλότερους μισθούς, αλλά ακόμη δεν έχουν αρχίσει να πληρώνουν. Αρκετές περιοχές στερούνται βασικών υπηρεσιών. Οι αυτοαποκαλούμενες Δημοκρατίες έχουν δρόμο μπροστά τους: πρέπει να χτίσουν κυβερνήσεις από το μηδέν και παράλληλα να αποκαταστήσουν τις ζημιές του πολέμου.

Η κατάπαυση του πυρός δεν τερμάτισε τις συγκρούσεις, σίγουρα όμως μείωσε τον αριθμό των νεκρών. Σταδιακά, πολλοί κάτοικοι επιστρέφουν στα σπίτια τους και ορισμένα καταστήματα και εστιατόρια ανεβάζουν ρολά.