Η αθηναϊκή γεωγραφία ενός θεσμού

Αίφνης, στο παλιό καφενείο Μουριά στα Εξάρχεια εισβάλλει ένας παράξενος τύπος που ακούει στο όνομα Ραφαήλ Εσθητός και επιδίδεται σε έναν παραληρηματικό μονόλογο που τον διακόπτει ή τον ντύνει με πενιές ένας μπουζουξής. Αν το καφενείο παραμένει ακόμη και σήμερα θύλακος προφορικότητας, ανταλλαγής, συνάντησης, περισυλλογής, η παραπάνω εικόνα εμπλουτίζει το κάδρο των παραδοσιακών ή μετασχηματισμένων χώρων.

Οι απόπειρες θεατρικών ομάδων ή μεμονωμένων ηθοποιών (γιατί η εισβολή που περιγράψαμε αφορά θεατρικό που εκτυλίσσεται σε καφενείο) να ανεβάσουν παραστάσεις στους ιδιαίτερους χώρους αποτελεί μια τάση που έστω και ασθενικά φαίνεται να καταγράφεται το τελευταίο διάστημα. Θα θυμίσω την παράσταση «Blackout» (πάνω σε δύο διηγήματα του Χρήστου Οικονόμου) που ανέβασαν πέρυσι με μεγάλη επιτυχία ο Χρήστος Σαπουντζής και η Ειρήνη Μαργαρίτη στο ικαριώτικο καφενείο Χαλαρά της οδού Εμμανουήλ Μπενάκη.

«Εχει πολύ ενδιαφέρον ο χώρος του καφενείου. Οπως θα έμπαινε εδώ ένας πολιτικός, το ίδιο κάνουμε κι εμείς. Οταν η παράσταση αρχίζει κάτι συμβαίνει, η ζωή έξω από το καφενείο συνεχίζεται κανονικά. Το καφενείο σημαίνει πολλά για μένα και η Μουριά είναι στέκι μου. Θεωρώ ότι ένα τέτοιο μέρος είναι  ένα είδος δημόσιας αγοράς, όπου μπορείς να ακούσεις τα πάντα, από την Αμφίπολη μέχρι τη σύγχρονη χορογραφία. Εξάλλου αυτό είναι το καφενείο: κάποιος βάζει ένα θέμα απέναντι στο σύνολο. Το έργο μας πάντως το αγκάλιασαν οι πελάτες εδώ. Ο ίδιος ο ιδιοκτήτης, ο Χρήστος Βάνας, σερβίρει και λέει ατάκες του έργου» μου λέει ο σκηνοθέτης Ορέστης Τάτσης, που ανεβάζει το έργο «Η φθορά» στο εξαρχειώτικο καφενείο Μουριά. Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι το καφενείο, κατεξοχήν κοινωνικός χώρος, χρησιμοποιήθηκε όλο τον 20ό αιώνα και ως χώρος για παρουσιάσεις θεατρικών έργων. Θυμίζω πως στο περίφημο καφενείο Πανελλήνιον στην Αμφισσα που κρατάει μέχρι σήμερα απαράλλαχτο υπήρχε ολόκληρη διαμορφωμένη σκηνή για περιοδεύοντες θιάσους, ενώ παλαιότερα ο Σπύρος Βραχωρίτης ανέβαζε απροειδοποίητα το «Περιμένοντας τον Γκοντό» σε καφενεία του Βόλου.

Με αφορμή όλα τα παραπάνω, τίθεται το ερώτημα: υπάρχει σήμερα καφενείο και αν ναι πώς ορίζεται – την εποχή του facebook, όταν μεγάλο μέρος του διαλόγου έχει μεταφερθεί στα πληκτρολόγια και στο inbox; «Καφενείο είναι μια πλατεία δωματίου, ένα γήπεδο δωματίου και μια εκκλησία δωματίου. Είναι όπως οι ταινίες του Σταύρου Τσιώλη: road movies δωματίου. Ευτυχώς σήμερα διασώζονται παλιά καφενεία όπου δεν πατούν γυναίκες, κρύβονται σε γειτονιές και συχνάζουν γέροντες με τραγιάσκες» μου λέει ο συγγραφέας και ρέκτης των καφενείων Γιώργος Ικαρος Μπαμπασάκης.

Πού θα έπινε όμως σήμερα τον καφέ του ένας Γιώργος Ιωάννου, ένας Κώστας Ταχτσής, ένας Μάνος Χατζιδάκις, ένας Γιάννης Τσαρούχης; Θα τρόλαραν στο facebook ή θα επέλεγαν τους χώρους με τους μεγάλους καθρέφτες και τη φασαρία; Η σκιαγράφηση του καφενείου είναι περίπλοκη υπόθεση σε μια εποχή ρευστότητας όπως η σημερινή. Μιλώντας για παλιά αστικά καφενεία τύπου Ζαχαράτου, Βυζάντιον ή Νέον, το παιχνίδι μοιάζει να είναι από τα αποδυτήρια χαμένο. Το Νέον ας πούμε, αφού πέρασε μια βραχύβια περίοδο ανεπιτυχούς αναβίωσης, σήμερα μεταμορφώθηκε σε φούρνο-ζαχαροπλαστείο που πάντως κρατάει και την υπηρεσία του καφέ του και τα τραπεζάκια, αλλά σε τίποτε δεν θυμίζει το παλιό Νέον που ζωγράφισε ο Τσαρούχης σε σειρά πινάκων του. Ακόμη και το Ζόναρς απλώς διατηρεί το brand του αφού το σύνολο των πελατών του είναι κυρίως το κοινό των γύρω θεάτρων και, άρα, δεν είναι παρά ένα ετερόκλητο άθροισμα που σε τίποτε δεν θυμίζει τους σταθερούς θαμώνες με κοινές αναφορές.

Σήμερα θα μπορούσαμε να ταξινομήσουμε διαφορετικά τα καφενεία. Κατ’ αρχάς, υπάρχουν αυτά που διασώζονται απαράλλαχτα. Ενα τέτοιο είναι η Ζίτσα στην οδό Βερανζέρου που μάλιστα τη δεκαετία του ’80 κόσμησε το πρώτο εξώφυλλο του θρυλικού περιοδικού «Ντέφι» και υπήρξε στέκι των Ηπειρωτών. Ακόμη ένα είναι οι Μουριές στο Μεταξουργείο, ο Παράδεισος στην Πλατεία Αττικής αλλά και δεκάδες μικρά καφενεία σε στοές της Ομόνοιας.

Υπάρχουν επίσης οι πολυτελείς αστικές καφετέριες που δεν πληρούν τα τυπικά (αρχιτεκτονικά για παράδειγμα) στοιχεία των παλιών καφενείων, αλλά εδώ επιτελείται ακόμη η βασικότερη λειτουργία τους: η προφορικότητα και η έννοια της «μικρής βουλής». Και οι δύο βρίσκονται στο Κολωνάκι – μιλώ για το Da Capo και το Φίλιον (παρότι οι παλιοί θαμώνες του συνεχίζουν πεισματικά να το λένε Ντόλτσε, όπως δηλαδή λεγόταν για χρόνια). Και τρίτον, υπάρχουν οι λεγόμενοι νεοκαφενέδες που σερβίρουν ούζο, μεζέ και τσίπουρο. Ενα τέτοιο είναι τα Κανάρια στον Κεραμεικό ή οι Θεσσαλοί στον Βοτανικό, όπου συχνά γίνονται και λάιβ χωρίς μικρόφωνα. Αυτοί οι τελευταίοι όμως δεν αποτελούν τίποτε άλλο παρά αναπαραστάσεις των παλιών χώρων και μάλλον ως υβρίδια μεταξύ ταβέρνας και καφενείων πρέπει να λογίζονται.

Πώς ορίζεται όμως το καφενείο; για να επανέλθουμε στο αρχικό ερώτημα. «Μεγάλοι καθρέφτες. Καπνίλα. Μαρμάρινα τραπέζια. Τούρκικος καφές. Τάβλι και εφημερίδα. Ανδρική πελατεία. Το καφενείο ήταν πάντα σε κεντρικό δρόμο ή σε πλατεία. Το νέο καφενείο έχει τηλεόραση, συνδρομητικά κανάλια και έχει δεχθεί μεγάλη επίδραση από την καφετέρια αφού συχνά έχει και μουσική. Επίσης, εδώ σερβίρονται πολλών ειδών καφέδες, μεζέδες, οινοπνευματώδη και υπάρχει και γυναικείος πληθυσμός. Επίσης, σε διάφορα έχει επανέλθει ο ναργιλές (αιγυπτιακά και αραβικά στον Κεραμεικό ή ελληνικά καφέ στου Ψυρή). Το μετα-καφενείο έχει στοιχεία από το σνακ μπαρ, ενώ τα όρια πια είναι δυσδιάκριτα» σημειώνει ο συγγραφέας και γνώστης της αστικής κουλτούρας Δημήτρης Φύσσας. Οντως, μοιάζει παρακινδυνευμένο να περιγράψει κάποιος σήμερα το καφενείο. Ο χώρος που ενέπνευσε τραγούδια, πέρασε σε σκηνές από ταινίες, υπήρξε πυρήνας της δημοκρατίας και της κοινωνικής συνοχής, σήμερα μοιάζει απόλυτα μετασχηματισμένος και μακριά από την παλιά ταξινόμηση αστικού – λαϊκού – επαρχιακού.

Στις γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά βρίσκεις ακόμη και σήμερα παλιά καφενεία όπως στο Γαλάτσι που είναι γνωστή περιοχή όπου μετοίκησαν Ναξιώτες και, άρα, πολλά στέκια με ονόματα που παραπέμπουν στο νησί τους. Τα υψηλά ενοίκια και η αλλαγή της ίδιας της ζωής που μετακινήθηκε στα βόρεια ή στα νότια προάστια οδήγησαν στον μαρασμό και στο κλείσιμο των καφενείων στο Κέντρο. Ενα που μοιάζει να αντέχει είναι το Πανελλήνιον στην οδό Μαυρομιχάλη, δίπλα στο παλιό Χημείο παρότι είναι πια κυρίως σκακιστικό εντευκτήριο. «Η πιο παλιά φίρμα είμαι εγώ. Εδώ είμαστε από τις 21 Μαΐου 1991, ενώ πριν ήμασταν στην οδό Κιάφας για 35 χρόνια. Δεν έρχεται πια πολύς κόσμος, άλλαξε η ζωή των ανθρώπων, μείωσαν τις συντάξεις και οι άνθρωποι έκοψαν και τον καφέ.  Η ζωή μου είναι το καφενείο και ήμουν για χρόνια γκαρσόνι στο πρώτο Πανελλήνιον στην οδό Πανεπιστημίου, που κατεδαφίστηκε το 1959. Ο ιδιοκτήτης του, ένας Πυλαρίνος, όταν άρχισε να γκρεμίζεται στεκόταν απέναντι στα Ηνωμένα Βουστάσια, έπαθε ανακοπή και πέθανε. Ηταν και εκείνου η ζωή του το καφενείο» μου λέει το αφεντικό του Πανελλήνιον Νίκος Αργυρόπουλος, ο οποίος σερβίρει μόνο καφέ στο μπρίκι και φραπέ αμετανόητα. Γύρω μου σκακιστές και παρέες μπλέκονται στον χώρο με το μωσαϊκό και τους καθρέφτες. Φωνές και γέλια. Λιγοστοί πάντως γύρω μου. Μου έρχονται τα λόγια του συγγραφέα και θαμώνα του Νέον Γιώργου Ιωάννου από τα πεζογραφήματά του με τον τίτλο «Κοιτάσματα»: «Οι φασισμοί όλων των αποχρώσεων και των περιπτώσεων – πολιτικοί, διοικητικοί, οικογενειακοί, ιδιωτικοί – ονειρεύονται μια χώρα χωρίς καφενεία».