Ο πρόδρομος της συναίνεσης

Η φράση «μπορούμε να διαφωνούμε διότι μπορούμε να συνυπάρχουμε», λιγότερο γνωστή από το «στις δημοκρατίες δεν υπάρχουν αδιέξοδα», ειπώθηκε όταν η συνύπαρξη δεν ήταν καθόλου αυτονόητη και συμπυκνώνει τη φιλοσοφία και τη στάση ζωής του. Ηταν, όμως, η φυσική κατάληξη της πορείας τού «φραγκολεβαντίνου κομμουνιστή» που μεγάλωσε στη ρημαγμένη από τον Εμφύλιο Ευρυτανία

Δεν υπάρχουν πράσινα, κόκκινα και μπλε καφενεία. Το επαναλάμβανε συχνά ο Παύλος Μπακογιάννης για να ξορκίσει τις διαχωριστικές γραμμές. Μόνο που δεν ήταν σχήμα λόγου. Η διαπίστωση προέκυψε από μια πραγματική ιστορία: Ο Μπακογιάννης, που ήδη πολιτεύεται με τη ΝΔ, μια νύχτα επισκέπτεται χωριό της Ευρυτανίας. Στα καφενεία, χωρισμένα ανά ιδεολογία, σβήνουν τα φώτα για να του δείξουν ότι δεν είναι ευπρόσδεκτος. Ομως, εκείνος μπαίνει σε ένα από αυτά. «Α, ωραία, αυτή είναι η φιλοξενία της Ευρυτανίας; Εντάξει, διαφωνείτε μαζί μου, δεν με γουστάρετε, αλλά είμαι ο Παύλος, ο γιος του παπα-Κώστα από τα Βελωτά. Δεν θα μου βάλετε ένα τσίπουρο να καθήσουμε να τα πούμε;» φωνάζει.

Το περιστατικό είναι ενδεικτικό της απλότητας και της μετριοπάθειάς του και του τρόπου που είχε να διεισδύει σε χώρους και να διαπερνά με άνεση τους όποιους διαχωρισμούς. Ισως να βοήθησε και η εποχή. Ο Μπακογιάννης ήταν εκπρόσωπος μιας γενιάς αυτοδημιούργητης που έβγαλε διανοουμένους και πολιτικούς που παρήγαγαν πρωτογενή πολιτική σκέψη. Παπαδοπαίδι από τα Βελωτά Ευρυτανίας, περπατούσε κάθε πρωί δύο ώρες για να πάει στο δημοτικό. Αργότερα, για να μπορέσει να τελειώσει το λύκειο στην Πάτρα, θα δουλέψει σε μανάβικο. Οταν έρθει η ώρα να κάνει το στρατιωτικό του, θα επιλέξει το Λιμενικό για να μπορεί να πληρώνεται. Καταφέρνει να σπουδάσει στο Πάντειο και αποφασίζει να φύγει για τη Γερμανία. Δεν ξέρει λέξη γερμανικά, αλλά στην πορεία καταφέρνει να γίνει και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου.

Στη Γερμανία. Η εμμονή του με τη μόρφωση έχει αρχίσει από πολύ νωρίς. Ο Μπακογιάννης είναι τυχερός γιατί ο πατέρας του έχει τελειώσει τη Θεολογική Σχολή και τον ενθαρρύνει να μελετά. Η αρχή θα γίνει από τα εκκλησιαστικά βιβλία. Η ειρωνεία είναι ότι ο ίδιος σε όλη του ζωή δήλωνε άθεος. «Ολα μπορεί να σ’ τα πάρουν. Αυτό που έχεις μέσα στο κεφάλι σου δεν μπορεί να σ’ το πάρει κανένας» θα προλάβει να πει στα παιδιά του, την Αλεξία και τον Κώστα, στα οποία κάνει ασφάλεια σπουδών ενώ είναι ακόμη μωρά!

Η δικτατορία τον βρίσκει στη Γερμανία, όπου συμμετέχει στον αντιδικτατορικό αγώνα.

Του αφαιρούν το διαβατήριο και την ιθαγένεια, ενώ τότε γίνεται και η πρώτη απόπειρα κατά της ζωής του: του βάζουν βόμβα στο γραμματοκιβώτιο, αλλά τον σώζει ο σκύλος του, ο Νταβέλης, που τον συνόδευε παντού. Τα χουντικά γράμματα της εποχής αναφέρουν πόσο επικίνδυνος είναι. Τα διαβήματα της χούντας που ζητούν να του αφαιρεθεί το μικρόφωνο (του ελληνόφωνου προγράμματος της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας που διευθύνει) είναι τόσο επίμονα, ώστε αναγκάζουν τότε υψηλόβαθμο πολιτικό παράγοντα της Γερμανίας να αναρωτηθεί «τι θα κάνουμε με αυτόν τον φραγκολεβαντίνο κομμουνιστή». Τα σχόλιά του, όμως, αναμεταδίδονται από την Ντόιτσε Βέλε και γίνονται σημείο αναφοράς της εποχής.

Λιγότερο γνωστή είναι η δράση του στη Γερμανία πριν από τη χούντα. Στις αρχές του ’60 ο Μπακογιάννης είναι εκπρόσωπος των δικαιωμάτων των ελλήνων μεταναστών. Είναι η εποχή που τα ρατσιστικά φαινόμενα εναντίον των γκασταρμπάιτερ είναι πολύ έντονα. Ο Μπακογιάννης θα γίνει η φωνή των ελλήνων μεταναστών. Θα δώσει τη μάχη κατά του ρατσισμού και στα σχολεία. Γράφει παραμύθια που διηγούνται ιστορίες για Ελληνάκια, Σερβάκια και Γερμανάκια, τα οποία διδάσκονται σε σχολεία και παιδικούς σταθμούς.

Στο Μόναχο γνωρίζει την Ντόρα Μητσοτάκη που σπουδάζει εκεί εκείνη την εποχή. Μετά την πτώση της χούντας επιστρέφουν στην Ελλάδα και τον Δεκέμβριο του 1974 παντρεύονται. Ο έρωτας με την Ντόρα δεν θα είναι ανέφελος. Οταν ο Μπακογιάννης γίνεται μέλος της οικογένειας, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης έχει ακόμα τη ρετσινιά του ’65 και δεν έχει καν εκλεγεί βουλευτής. Του Μπακογιάννη θα του το χρεώσουν πολλές φορές, όμως, αν και χαρακτήρας ιδιαίτερα οξύθυμος, δεν κρατούσε κακίες.

Τότε αναλαμβάνει νούμερο 2 στην ΕΡΤ με διευθυντή τον Δημήτρη Χορν. Ομως, θα παραιτηθεί καταγγέλλοντας τις παρεμβάσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή. «Πρέπει να έχεις μια παραίτηση στο τσεπάκι σου αν νιώθεις ότι θίγονται οι αρχές σου» θα πει αργότερα στα παιδιά του. Αρθρογραφεί με μανία. Μιλά για την κρίση αντιπροσώπευσης, την απαξίωση της πολιτικής, την αποχή των πολιτών από τα κοινά, την υπέρβαση που πρέπει να γίνει. Αυτή όμως, κήρυττε ο Μπακογιάννης, προϋπέθετε την κοινωνική συμφιλίωση. Ο ίδιος έχει πεισθεί ότι οι ελληνικές πολιτικές δυνάμεις οδηγούνται σε σύγκλιση των προγραμμάτων τους και ότι οι κομματικές ταμπέλες πρέπει να γίνουν παρελθόν. Κάπως έτσι, αν και αρχικά μέλος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Γερμανίας, θα μεταπηδήσει στη ΝΔ, αφού δεν αποδέχθηκε ποτέ το δίλημμα «προοδευτικός ή συντηρητικός». Οπως έλεγε, «ο καθένας πρέπει στην πράξη να αποδεικνύει πόσο προοδευτικός είναι».

Τα πιστεύω του. Ο Μπακογιάννης πίστευε στην εθνική συμφιλίωση. Για όσους τον γνώρισαν στα νιάτα του, οι σπόροι της φιλοσοφίας του είχαν φυτευτεί κατά τη διάρκεια του αντιδικτατορικού αγώνα. Πίστευε στη συναίνεση ως ολοκλήρωση της δημοκρατίας, αλλά και ως μέσου ελέγχου της αυθαιρεσίας της πλειοψηφίας. Πίστευε ότι ήταν αναγκαία η ανοχή της μειοψηφίας. Οι απόψεις του είναι επαναστατικές για μια εποχή όπου τα πολιτικά πάθη και η πόλωση έχουν χτυπήσει κόκκινο. Επανάσταση είναι και το εγχείρημα της συγκυβέρνησης ΝΔ και Αριστεράς στο οποίο συνέβαλε τα μέγιστα, καθώς υπήρξε ο διαπραγματευτής μεταξύ της ΝΔ και του Συνασπισμού για τον σχηματισμό της κυβέρνησης Τζαννετάκη.

Ομως αυτό δεν είναι αρκετό. Ο Μπακογιάννης πιστεύει ότι για να γίνει η μεγάλη υπέρβαση απαιτείται η επούλωση των πληγών του Εμφυλίου. Ο ίδιος αναλαμβάνει εισηγητής του νομοσχεδίου για την απάλειψη των συνεπειών του Εμφυλίου που υπερψηφίζεται και γίνεται νόμος το καλοκαίρι του 1989. Ηδη δέχεται απειλητικά τηλεφωνήματα για τη ζωή του, αλλά δεν δίνει σημασία. Η 17Ν τον δολοφονεί εν ψυχρώ το πρωινό της 26ης Σεπτεμβρίου του ’89.

Πέρασαν 25 χρόνια από τη δολοφονία του και η συναίνεση παραμένει ένα μεγάλο ερωτηματικό: αν ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης και ο Χαρίλαος Φλωράκης, εκπρόσωποι μιας γενιάς που δεν τις χώριζε μόνο η ιδεολογία αλλά και το αίμα, μπόρεσαν να καθήσουν στο ίδιο τραπέζι, πόσο ανέφικτο μπορεί να είναι κάτι αντίστοιχο σήμερα;