[Η κριτική της Δευτέρας] «Η εκδοχή του Μπράουνινγκ»

Το «καλά γραμμένο, καλά δομημένο έργο» είναι η εφαρμογή του γαλλικού ορθολογισμού, η καρτεσιανή αντίληψη για το έργο τέχνης, για το θεατρικό κείμενο.

Τυπικός ευρετής του είδους θεωρείται ο Σκριμπ, αλλά πίσω από αυτόν θα ανακαλύψει κανείς με ευχέρεια τους θεμελιωτές του αστικού δράματος, σαν κύριο μάλιστα και θεωρητικά υπεύθυνο τον ιδρυτή της «Εγκυκλοπαίδειας», οργάνου του Διαφωτισμού, του Ντιντερό.

Οπως ο Καρτέσιος είδε τον ανθρώπινο οργανισμό και τη σωματοδομή ως ένα τέλειο όργανο με αλληλέγγυα μέλη, έτσι και οι συγγραφείς θεάτρου οργάνωναν τα έργα τους ως μηχανές, όπου κάθε στέλεχος, κάθε σύστημα παραγωγής αισθημάτων, ιδεών, αξιών αλλά και δακρύων και γέλιου συλλειτουργούσαν και αμοιβαίως ανταποκρίνονταν στον τελικό σκοπό.

Εν τέλει, μία ακόμη αριστοτελική παραλλαγή της τελεολογικής μεθόδου, της έμμονης ιδέας των λειτουργικών ορθολογιστών ότι τα πάντα διέπονται από την αλληλουχία αιτίου – αιτιατού, με ραγδαία πορεία προς τον τελικό σκοπό.

Το δομικό σχέδιο του Σκριμπ κυριάρχησε στον ευρωπαϊκό χώρο και επηρέασε μεγάλους δραματουργούς όπως ο Ιψεν, που το ομολογούσε.

Στο βάθος της σκέψης και του Ντιντερό και του Σκριμπ και του Ιψεν, αλλά νομίζω και όλων των μεγάλων του θεάτρου, είναι το αρχαίο δράμα, η τραγωδία, της οποίας τη δομή, εξάλλου, και τον σκοπό ανέλυσε και κωδικοποίησε ο Αριστοτέλης στην «Ποιητική» του.

Πίσω από τον όρο «μύθος» του ορισμού του Αριστοτέλη βρίσκεται η διαχείριση από τους τραγικούς των μεγάλων μύθων της παράδοσης. Και ένα από τα συστατικά στοιχεία των μύθων είναι το ερωτικό τρίγωνο, καταγωγικός μύθος Ελλήνων και Εβραίων.

Στη Γραφή ο «μύθος» της πτώσης σχηματοποιείται στο τρίγωνο Αδάμ – Εύα – όφις και φθάνει ως ιψενικό τρίγωνο στην ακμαία ευρωπαϊκή δραματουργία.

Ο βαθιά ενημερωμένος και οξφορδιανός απόφοιτος Τέρενς Ράτιγκαν με ειλικρίνεια και τιμιότητα γράφει την «Εκδοχή του Μπράουνινγκ» για να μιλήσει για τις οφειλές του είδους που καλλιεργεί (το ερωτικό τρίγωνο) στην «Ορέστεια» του Αισχύλου!

Γράφοντας ένα έξοχο και ευφυέστατο ειρωνικό δράμα, εισάγει ως δώρο στα πρόσωπα του έργου και στο κοινό τη μετάφραση της τριλογίας του Αισχύλου από τον μεγάλο ρομαντικό άγγλο ποιητή Ρόμπερτ Μπράουνινγκ. Κάθε μετάφραση είναι μια εκδοχή, μια αναλογία, ένα παλίμψηστον. Ετσι λοιπόν ο μύθος του έργου του σημαντικότατου αυτού σύγχρονου άγγλου δημιουργού είναι μια άλλη εκδοχή, ένα παράλληλο μοτίβο της τριγωνικής ερωτικής σχέσης που απαθανατίζεται στην «Ορέστεια» μέσω της αγγλόφωνης παραλλαγής του Μπράουνινγκ. Αλις Μύθων, αλυσίδα μύθων, όπως θα έλεγαν οι αρχαίοι, όπου κάθε κρίκος έχει μεν συνοχή με το όλον αλλά έχει δικό του σχήμα…

Χωρίς να θέλω να εξαντλώ για εντυπωσιασμό τις παραλλαγές του αρχετυπικού μοντέλου, θυμίζω πως του έργου του Ράτιγκαν προηγούνται «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» του Ο’Νιλ και το κλασικό ιψενικό τρίγωνο της «Εντα Γκάμπλερ».

Θα έλεγα μάλιστα πως αν ξεψαχνίσει κανείς πίσω από τον αυστηρά σχολαστικό ήρωα του Ράτιγκαν διακρίνεται ο τυπικός, ράθυμος αλλά δημιουργικός σχολαστικός Τέσμαν, σύζυγος της Εντα Γκάμπλερ. Αλλά και το τρίγωνο του «Θείου Βάνια», καθηγητής, νεαρά σύζυγος Ελένα, Αστρόφ, στο ίδιο ταμπλό παίζουν.

Ο Ράτιγκαν το 1948 έγραψε μια βαθιά ψυχολογική εκδοχή του κλασικού μοτίβου. Τοποθετώντας το έργο του μέσα σε ένα σχολείο Μέσης Εκπαίδευσης, μελετά μία από τις πλέον βάρβαρες δομές εξουσίας και ελέγχου και συνάμα τις δομές ενός αστικού γάμου, μέσα στις στενωπούς της σύγκρουσης καθήκοντος, αξιοπρέπειας και ενστίκτων, επιθυμιών.

Μελετά με άκρα λεπτότητα, αλλά καίρια, τις υπόγειες διαδρομές των ορέξεων, το καμουφλάζ των βίτσιων και τον βωβό σπαραγμό των ματαιώσεων. Σημειώνω επίσης πως ο Αλμπι στη «Βιρτζίνια Γουλφ» ντουμπλάρει τον Ράτιγκαν αντιπαραθέτοντας στο σπαρασσόμενο ζεύγος ένα άλλο νεαρό ζεύγος αφελών εραστών που προαλείφεται να εξελιχθεί νομοτελειακά σε σπαρασσόμενο ζεύγος! Η αλληλεγγύη των ποιητών!

Στο θέατρο Εμπορικόν παίζεται για δεύτερη χρονιά το έξοχο έργο του Ράτιγκαν. Χωρίς τον θαυμάσιο αυτόν μεσάζοντα ανάμεσα στον Οσκαρ Γουάιλντ και στον Μπέρναρ Σο και στον Πίντερ, δεν είναι δυνατόν να συλλάβει κανείς το ειρωνικό βρετανικό θέατρο γεμάτο από πικρό χιούμορ, θλίψη αλλά και κατανόηση για τα ανθρώπινα έργα με spleen (από το ελληνικό σπλήνα), μια υπαρξιακή μελαγχολία για τη ματαιότητα των αθρωπίνων επιδιώξεων, μια θητεία υποχρεωτική στην αποτυχία!

Η Ελένη Σκότη με τη γερή θητεία της στη μεγάλη αμερικανική σχολή της υποκριτικής φυσικότητας, δίδαξε με ακρίβεια φαρμακοτρίφτη το έργο που στηρίζεται στον ρυθμό, στις εναλλαγές συναισθημάτων και στις μουσικές εναλλαγές λόγου και σιωπής. Γιατί πίσω από κάθε παύση υπάρχει συνέχεια και συνοχή της ροής των καταστάσεων.

ΟΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ. Ο Δημήτρης Καταλειφός παίζει, σχεδόν μελωδεί, με κάθε ίνα του προσώπου και των δακτύλων. Προσέξτε τον ρυθμό που έχουν οι αμηχανίες των ποδιών του. Μια ερμηνεία πέραν της υποκριτικής.
Θεατρικόν Είναι.

Η Πέγκυ Σταθακοπούλου ισορροπεί με θαυμάσια αλλά απλά μέσα ανάμεσα στην αηδία, στη λαγνεία και στην πληγωμένη αξιοπρέπεια του θήλεος. Ο νέος ηθοποιός Κωνσταντίνος Γώγουλος (ο τρίτος του τριγώνου) διαθέτει προσόντα ευοίωνης εξέλιξης, έχει γκελ.

Ο Κυριάκος Ψυχαλής, αφοπλιστικά άνετος, με μια έξοχη μελαγχολία στα μάτια. Το νεαρό ζεύγος Ντένης Μακρής – Σωτηρία Ρουβολή δροσερή, αφελής και προσώρας αμέριμνη παρουσία. Ο Βύρων Σεραϊδάρης στέρεος στον υδραργυρικό του ρόλο!

Μετάφραση (Κουβίδης), εικαστικά (Μανιδάκη), μουσική (Γασπαράτος), φωτισμοί (Βλασόπουλος), παραπληρώματα της ουσίας!

Σκηνοθεσία: Ελένη Σκότη
Μετάφραση: Δήμος Κουβίδης
Σκηνικά – κοστούμια:
Εύα Μανιδάκη
Μουσική: Σταύρος Γασπαράτος
Φωτισμοί: Νίκος Βλασσόπουλος. 
Παίζουν:
Δ. Καταλειφός, 
Π. Σταθακοπούλου, Ντ. Μακρής, 
Β. Σεραϊδάρης, 
Σ. Ρουβολή, Κ. Γώγουλος, Κ. Ψυχαλής
Θέατρο Εμπορικόν
Σαρρή 11, Ψυρή, τηλ.: 210-3211.750