Από τις Κάννες, με αγάπη

Οσο εφιαλτικό είναι το να ξεχνάει κανείς, άλλο τόσο γλυκό είναι το να θυμάται. Να θυμάται βέβαια ο καθένας, όταν συμβαίνει να έχει μια ηλικία, ανθρώπους και γεγονότα που έζησε και βίωσε Ή άκουσε να μιλάνε γι’ αυτά και έχουν συμβεί πριν από πενήντα και εξήντα και εβδομήντα χρόνια. Δηλαδή μέσα σε έναν αιώνα, όσο χρόνο μπορεί να «κυβερνήσει» ως μνήμη ένας άνθρωπος. Για τους άλλους αιώνες… έχει ο Θεός. Ποιός ξέρει; Αν οι άνθρωποι αισθάνονταν, με τις προσωπικές του μνήμες ο καθένας, να συμβάλλουν ώστε να διατηρείται ζωντανός ο κόσμος, ίσως να κερδίζαμε όλοι μαζί μια έστω πρόσκαιρη μορφή αθανασίας.

Πενήντα τέσσερα χρόνια είναι ένα σεβαστό χρονικό διάστημα ώστε να αισθανθούμε σήμερα ένα γεγονός, το οποίο  δεν είχε περάσει βεβαίως απαρατήρητο, να μας αιφνιδιάζει σαν κάτι το εντελώς απίθανο.  Αποκλείεται να υπάρχει Ελληνας που να μην έχει ακούσει – ακόμη και αν δεν τον έχει διαβάσει – το όνομα του Νίκου Καζαντζάκη. Οπως επίσης πολλοί θα γνωρίζουν ότι πρώτη του γυναίκα υπήρξε η πεζογράφος Γαλάτεια Καζαντζάκη («Κρίσιμες στιγμές», «Ανθρωποι και υπεράνθρωποι») και δεύτερη η Ελένη Σαμίου, η οποία πιστώνεται με πολύ προσωπική φιλολογική δουλειά, κυρίως όμως έγινε γνωστή για δύο λόγους: για την αφοσίωσή της στον Νίκο Καζαντζάκη, όσο ζούσε ο δημιουργός τού «Καπετάν Μιχάλη», και την ακοίμητη φροντίδα της μετά τον θάνατό του ώστε το έργο του να μην πάψει – έστω και αν δεν το χρειαζόταν τουλάχιστον απολύτως – να είναι διαρκώς στην επικαιρότητα. Και αν δεν είχε φθάσει στα αφτιά μας καμιά άλλη μαρτυρία από τις πολλές που μιλούν για έναν εξαιρετικά ευγενή και πολιτισμένο άνθρωπο (πέθανε πριν από λίγα χρόνια σε βαθύτατο γήρας), θα αρκούσαν αυτά που επαναλάμβανε επίμονα η Ελλη Αλεξίου, αδελφή της πρώτης γυναίκας του Νίκου Καζαντζάκη, όταν άκουγε να κατηγορούν την Ελένη Σαμίου ότι ήταν το συμφέρον που την είχε κάνει να συνδεθεί με τον συγγραφέα της «Ασκητικής». «Μα πoιο συμφέρον; Η Ελένη όταν γνώρισε τον Καζαντζάκη ήταν μικρό κορίτσι και ούτε υποψιαζόταν κανείς μας ακόμη τη δόξα που τον περίμενε. Μοιράστηκε μαζί του χρόνια δύσκολα, χωρίς να υπολογίζει σε κανενός είδους ανταμοιβή. Αν θαυμάζω μια φορά τον Καζαντζάκη γιατί έγραψε τους 33.333 στίχους της “Οδύσσειας”, θαυμάζω δέκα φορές την Ελένη που καθαρόγραψε, περνώντας τις διορθώσεις, πέντε φορές το έργο του αυτό».

Ποιος θα φανταζόταν λοιπόν ότι η γυναίκα αυτή, η μεγαλωμένη μέσα σε μια τόσο υψηλή και αυστηρή (όπως την επέβαλε η συμβίωση με τον Νίκο Καζαντζάκη) ατμόσφαιρα, τρία χρόνια μετά τον θάνατο του συζύγου της, το 1960, θα αποκαλυπτόταν με τις ανταποκρίσεις από το Φεστιβάλ Καννών σε αθηναϊκό περιοδικό μια δραστήρια και κεφάτη δημοσιογράφος. Σημαδιακή χρονιά για την Ελλάδα το Φεστιβάλ των Καννών του 1960 (13ο στη σειρά), με τη συμμετοχή της ταινίας του Ζυλ Ντασσέν «Ποτέ την Κυριακή». Συζητήθηκε άραγε σοβαρά στο φεστιβάλ αν υπήρχε περίπτωση να βραβευθεί με ένα οποιοδήποτε βραβείο η ταινία αυτή; Ο ευφυέστατος Ντασσέν θα ήξερε καλά πως αποκλειόταν να συμβεί κάτι τέτοιο, όταν ήδη ως οι πιο αξιόλογες συμμετοχές θεωρούνταν «Η περιπέτεια» του Μικελάντζελο Αντονιόνι, «Η πηγή» του Ινγκμαρ Μπέργκμαν, «Η κυρία με το σκυλάκι» του Ιωσήφ Κέιφετς, «Το χαμόγελο» του Σερζ Μπουργκινιόν, το «Moderato cantabile» του Πίτερ Μπρουκ. Αλλά και να μην το ήξερε, όπως ο ίδιος είχε επανειλημμένως δηλώσει, δεν είχε πάει στο φεστιβάλ για να διεκδικήσει οποιοδήποτε βραβείο. Είχε φιλοδοξήσει απλώς να γυρίσει μια ταινία που θα έκανε τους ξένους να αγαπήσουν την Ελλάδα, να τους φέρει πιο κοντά της. Ακόμη και αν υπολόγιζε στη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, δεν ξέρει κανείς πώς θα αντιδρούσε ο τελευταίος σε περίπτωση που βραβευόταν, μια και δεν έπαψε ποτέ να λέει ότι έγραψε τη μουσική για την ταινία σχεδόν εκβιαστικά και ότι δεν την εκτιμούσε καθόλου, μα καθόλου. Ποιο όμως ήταν το κλίμα στις Κάννες σε σχέση με το «Ποτέ την Κυριακή», όπως μας το μεταφέρει η Ελένη Καζαντζάκη; «Ο καθένας έλεγε το μακρύ του και το κοντό του. “Είναι για λύπηση τόσο μεγάλος σινεάστ, τόσο βαθύς άνθρωπος, να μας φέρνει τώρα από την Ελλάδα ένα φιλμ για μια π…”. “Χασάπικος, μπουζούκια, λιμανιώτικες κουβέντες… Χάθηκαν τόσα άλλα ελληνικά θέματα; Να δούμε την ομορφιά, το μεγαλείο, την ποίηση της αιώνιας Ελλάδας”. Κουτσοπίναμε ίσα ίσα σε μια λιμανιώτικη ταβέρνα μερικοί φίλοι, όλοι ξένοι δημοσιογράφοι και όλοι, όπως πιστεύω, μεγάλοι φίλοι της Ελλάδας. Ηταν μάλλον απαισιόδοξοι κι εγώ γινόμουν θηρίο. “Να δείτε φέτος το πρώτο βραβείο θα το δώσουν στη Ζαν Μορό” ακούω να λέει κάποιος δίπλα μου. “Εχει άρρωστο παιδί, έχει ερωτικές και συζυγικές στενοχώριες… Είναι και πρώτης τάξεως ηθοποιός”». Και για τη Μερκούρη, που την είχε γνωρίσει καλά όταν γυριζόταν στην Κρήτη «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», τι γράφει η Ελένη Καζαντζάκη; «”Divine! Divine!” φώναζε ένας θερμόαιμος διευθυντής φιλολογικού περιοδικού, μιλώντας για τη Μελίνα. Κυρίως για τη σκηνή όπου μας διηγείται τη “Μήδεια”. “Εμένα μου άρεσε ακόμη πιο πολύ η σκηνή στο κρεβάτι, όταν πετάει τον Μπαχ και βάζει το πειραιώτικο τραγουδάκι”, συμπληρώνει ένας δεύτερος. “Κουταμάρες” επεμβαίνει μια άγνωστη κυρία από το διπλανό τραπεζάκι. “Ηταν υπέροχη από την αρχή ώς το τέλος. Πρέπει να πάρει το βραβείο για την καλύτερη ηθοποιία”».

Και τελειώνει την ανταπόκρισή της η Ελένη Καζαντζάκη με τους επαίνους του παγκόσμιου Τύπου για τους ηθοποιούς της ταινίας, τη Μελίνα Μερκούρη – φυσικά -, τη Δέσπω Διαμαντίδου, τον Γιώργο Φούντα, τον Τίτο Βανδή, με το τι έγραψαν οι γαλλικές εφημερίδες για το γλέντι που ακολούθησε την προβολή της ταινίας. «Ποτέ από τότε που χτίστηκε το καζίνο στις Κάννες δεν είδαμε τέτοιο γλέντι», για τα τρεις χιλιάδες ποτήρια που σπάσανε και για τις ζημιές των εκατόν πενήντα χιλιάδων φράγκων που θα πλήρωνε ο Ντασσέν (τον γράφει Ντασσενάκι, όπως τον αποκαλούσε χαϊδευτικά η Μερκούρη).

Επειδή βέβαια οι ανταποκρίσεις από τις Κάννες της Ελένης Καζαντζάκη, τον Μάιο του 1960, υπήρξαν πολλές και όση αίσθηση και να προκάλεσε το «Ποτέ την Κυριακή» δεν θα ήταν δυνατόν να τις καλύψει εξ ολοκλήρου το φίλμ, η ίδια, λειτουργώντας ως σωστή δημοσιογράφος, έγραψε στις ανταποκρίσεις αυτές και για πολλά άλλα. Για όλες σχεδόν τις ταινίες που προβλήθηκαν αλλά και για μια πανύψηλη ξανθομαλλούσα που τριγυρνούσε στον δρόμο μόνο με φύλλο συκής και τα κρέατά της κουνιόνταν σαν ζελατίνα, έτοιμη να λιώσει στη ζέστη. Για τον Ζαν-Πολ Μπελμοντό, ότι είχε σίγουρο το βραβείο για το «Moderato cantabile». Για τον Χένρι Μίλερ (παρακολουθούσε το φεστιβάλ) που της εξομολογήθηκε ότι θα ήθελε να ξανάρθει στην Ελλάδα για να πάει στη Φαιστό και να βρει έναν παλιό του φίλο, τον Αλέξανδρο, τον φύλακα.