Κριτική επάρκεια

Φαίνεται αυτονόητο – αλλά δεν είναι – ότι για να αναλάβεις τη δημόσια ευθύνη να λογίζεσαι κριτικός πρέπει να γνωρίζεις σε βάθος και πλάτος την ιστορία του αντικειμένου της τέχνης που τολμάς να κρίνεις

Η προφορική παράδοση των φιλολογικών παρασκηνίων πίστωσε στον Γιάννη Τσαρούχη το δόγμα «Στην Ελλάδα είσαι ό,τι δηλώσεις».

Η αλήθεια είναι πως το μότο αυτό ανήκει στον δημοσιογράφο και λόγιο Τίμο Μωραϊτίνη. Αυτός ο άτυχος, μάλιστα, γνωστός στους παλιούς στιχοπλόκος και χιουμορίστας την «πάτησε» και απ’ αλλού. Είχε δημοσιεύσει σε ανύποπτο χρόνο γύρω στο ’20 το ποίημα «Γιατί χαίρεται ο κόσμος και χαμογελά πατέρα», που χωρίς τη θέλησή του έγινε ύμνος της ΕΟΝ του Μεταξά. Αντε να διαμαρτυρηθεί!

Επανέρχομαι. Σήμερα στην Ελλάδα όντως, ιδιαίτερα στον χώρο του πολιτισμού, αρκεί να δηλώσεις κριτικός π.χ. και αμέσως παίρνεσαι στα σοβαρά. Βέβαια η κριτική ως επάγγελμα δεν είναι ειδικότης που σπουδάζεται σε πανεπιστημιακό επίπεδο. Αλλά το κριτικό δαιμόνιο, ζωντανό ή εν υπνώσει, ενυπάρχει σε κάθε άνθρωπο. Ανά πάσα στιγμή στη ζωή μας κρίνουμε και κρινόμαστε. Ανεξάρτητα από την ποιότητα, τη στερεότητα ή και την επάρκεια των κριτηρίων μας. Κρίνουμε, κατακρίνουμε, αξιολογούμε, κατατάσσουμε, χαρακτηρίζουμε πράξεις, απόψεις, διαθέσεις, προθέσεις, κινήσεις.

Το κριτικό ένστικτο του καθενός μπορεί φυσικά να καλλιεργηθεί κυρίως μέσω της παιδείας. Ετσι άλλοι στις κρίσεις τους είναι επιπόλαιοι, προχειρολόγοι, προπετείς, άλλοι θολοί και διαστρεβλωτικοί και άλλοι ακριβείς και τεκμηριωμένοι.

Ο επαγγελματίας όμως κριτικός σ’ όλο το φάσμα της δημόσιας ζωής (κοινωνία, οικονομία, επιστήμη, τέχνη κ.λπ.) αυτοοργανώνεται, συγκροτεί το προσωπικό του οπλοστάσιο, κωδικοποιεί τις γνώσεις του, οξύνει τις ευαισθησίες του, πλουτίζει τα εργαλεία του και παροχετεύει τους συναισθηματισμούς του.

Εγραφα παλαιότερα πως η κριτική είναι σύμφυτη με τη δημιουργία. Δεν είναι δευτερογενής δραστηριότητα του πνεύματος. Αλίμονο στον δημιουργό που δεν είναι ο πρώτος και ο αυστηρότερος κριτικός του έργου του. Με κριτικό έλεγχο, με λογική αποκλεισμών, αποδοχών, απορρίψεων και ευρέσεων προχωρεί στη δημιουργία και η τελική απόφαση να δημοσιοποιήσει το δημιούργημά του είναι μια καταφατική εκ μέρους του κριτική. Θα θυμίσω μάλιστα τις πρώτες σελίδες της βιβλικής «Γενέσεως»: «Είπε ο Θεός γεννηθήτω φως και εγένετο φως και είπεν ο Θεός: ότι καλόν». Αφού διαπίστωσε με την κριτική συνείδηση ότι το δημιούργημά του πληρούσε τις προθέσεις του, το έκρινε ως άξιο να αναφερθεί στο Κάλλος.

Με ποια λοιπόν εφόδια προσέρχεται, εκτίθεται και κρίνεται κάθε επαγγελματίας κριτικός; Ο Κάντιος έγραφε πως «κριτική είναι η δημόσια ανάληψη ευθύνης». Προσέρχεσαι δηλαδή στη δημόσια κονίστρα και διεκδικείς το δικαίωμα να κρίνεις πράξεις, ιδέες άλλων επιδεικνύοντας τα όπλα σου.

Ας περιοριστούμε στην κριτική της τέχνης. Αν λοιπόν επιδιώκεις να αναλάβεις τη δημόσια ευθύνη να λογίζεσαι κριτικός βιβλίου, χορού, μουσικής, θεάτρου, εικαστικών, αρχιτεκτονικής, φαίνεται αυτονόητο (αν και η πείρα η τραυματική το αρνείται) πως γνωρίζεις σε βάθος και πλάτος την ιστορία του αντικειμένου της τέχνης που τολμάς να κρίνεις. Ο Αριστοτέλης μάς προίκισε με πλούσια εργαλεία λογικής προσέγγισης των φαινομένων. Και χαρακτήριζε βάθος μιας έννοιας το πλήθος των γνωρισμάτων της και ιδιαίτερα της ειδοποιού διαφοράς, του γνωρίσματος που τη διαφοροποιεί από άλλες συγγενείς έννοιες. Πλάτος πάλι όριζε το πλήθος των ειδών που συναποτελούν μια έννοια.

Αρα γνωρίζω την ιστορία της τέχνης που φιλοδοξώ να κρίνω κάποια συγκεκριμένα έργα της σημαίνει ανάγομαι στις πηγές της, διατρέχω την πορεία της, αναγνωρίζω τις φάσεις, τα ύφη, τις δομικές αλλαγές, τα μορφολογικά και τα οντολογικά της στοιχεία, τα στυλ, τις μόδες, τις νόρμες και τις παρεκκλίσεις από τον κανόνα κ.λπ. Φαίνεται περίεργο, αλλά δεν μπορείς να συλλάβεις και να αναλύσεις τους μηχανισμούς του κωμικού ή της γελοιογραφίας ή της μουσικής παρωδίας αν δεν έχεις αφομοιώσει το τραγικό, την ακαδημαϊκή ζωγραφική και τη ρομαντική συμφωνία αντίστοιχα.

Μόνο αν αντιπαραβάλεις την «Τζοκόντα» με μια προσωπογραφία του Πικάσο ή τη «Νυχτερινή περιπολία» του Ρέμπραντ με την «Γκερνίκα», θα καταλάβεις τον μοντερνισμό και τον κλασικισμό.

Η «Μήδεια» του Μποστ γίνεται απολαυστική ως μηχανισμός σάτιρας μόνο αν γνωρίζεις τη «Μήδεια» του Ευριπίδη και βαθύτερος γνώστης αν γνωρίζεις και τη «Μήδεια» του Σενέκα και τη «Μήδεια» του Ανουίγ και του Χάινερ Μίλερ. Ο Νταλί εξέθεσε κάποτε ένα γύψινο ομοίωμα της Αφροδίτης της Μήλου και είχε βάλει συρταράκια φαρμακείου στα δύο στήθη, στην κοιλιά και στο αιδοίο του ομοιώματος. Μια βλασφημία των θείων σε προσβάλλει βαθύτερα όταν είσαι θρήσκος.

Αλλά και το αντίστροφο μ’ όσα προηγήθηκαν ισχύει. Δεν γίνεται να είσαι κριτής και να μελετάς την ιστορία μιας τέχνης χωρίς να έχεις εφοδιαστεί με κριτικά όπλα. Οταν ισχυρίζομαι πως αισθητικά π.χ. νιώθω πλησιέστερα στον ρομαντισμό ή τον μεταμοντερνισμό, σημαίνει πως παρακολουθώντας την πορεία μιας τέχνης και έχοντας συγκρίνει τις μορφές, τα μηνύματα, το περιεχόμενο και την «ηθική» της κατέληξα πως το δομολειτουργικό σύστημα και η θεματική τής τέχνης που προτιμώ μου δίνουν την εντύπωση μιας πληρότητας που δεν μου τη δίνουν άλλες μόδες, στυλ και σχολές.

Αλλά εκτός από την ιστορία και την κριτική ματιά, ο κριτικός οφείλει να γνωρίζει και τα υλικά από τα οποία πορίζεται η τέχνη που κρίνει. Δεν νοείται να μη γνωρίζει ο κριτικός λογοτεχνίας στιχουργική, ο μουσικός κριτικός τους νόμους της φούγκας, ο εικαστικός κριτικός την υφή των χρωμάτων, των μετάλλων ή της πέτρας ή τα εργαλεία της χαρακτικής.

Ο θεατρικός κριτικός είναι δυνατόν να διεισδύσει σε μια ερμηνεία αν δεν γνωρίζει τις δυνατότητες της αναπνοής και τον νόμο της ανάκλησης των συναισθημάτων;