Τι θα έλεγαν στο facebook για τον «Αράπη» του Ζαμπέτα;

Υποθετικό σενάριο πρώτο: «Αμα μου ξαναπείς για Κρήτη, θα τραβήξω τα βυζιά μου ένα ένα. Αμα μου ξαναπείς για Κρήτη, θα ξεράσω». Αν ο παραπάνω στίχος ακουγόταν σε νούμερο επιθεώρησης και ανέβαινε αυτές τις ημέρες σε αθηναϊκή σκηνή, αμέσως η (υποθετική) εικόνα θα ήταν σχεδόν αυτονόητη: Κρήτες με στιβάνια θα χόρευαν πεντοζάλη έξω από το εν λόγω θέατρο κρατώντας πανό που θα ανέγραφε: «Κάτω τα χέρια από τη λεβεντογέννα».

Σας μπέρδεψα; Ας μιλήσουμε λοιπόν για πολιτική ορθότητα στην τέχνη. Για την ακρίβεια, ας επιχειρήσουμε να χαρτογραφήσουμε πώς τολμηρές εκδοχές της τέχνης που ήταν απολύτως αποδεκτές στο παρελθόν σήμερα θα συγκέντρωναν τα πυρά του πολιτικώς ορθού. Θα το θέσω πάλι με παράδειγμα: Τι, αλήθεια, μπορεί να γινόταν αν γραφόταν σήμερα τραγούδι με τον στίχο «Βυζάκια έξω λοιπόν» σαν αυτόν που έγραψε η Μελίνα Τανάγρη το 1987; Θα ήταν αλήθεια τόσο εύκολο να περάσει τώρα στο κοινό τραγούδι με τους στίχους «Οπλαρχηγός Ελένη, πόρνη και ναρκομανής/βρέθηκε κομματιασμένη στις ακτές της Αττικής», όπως αυτό που έγραψε ο Σταμάτης Κραουνάκης για το τραγούδι «Οπλαρχηγός Ελένη» που ερμήνευσε ο Γιώργος Μαρίνος το 1983, αλλά και όλος ο δίσκος «Μόνον άντρες» του ίδιου τραγουδιστή με τον ίδιο συνθέτη; Αλλά και, αλήθεια, πώς θα αντιμετωπιζόταν σήμερα από αντιρατσιστικές οργανώσεις ένα τραγούδι σαν τον «Αράπη» του Γιώργου Ζαμπέτα ή από φεμινιστικές το «Για όλα φταίνε οι γκόμενες» του Δήμου Μούτση; Τι μπαράζ αναρτήσεων στα κοινωνικά δίκτυα θα πυροδοτούσε ο στίχος «χρυσοπράσινος κώλος ριγμένος στο πέλαγο» που ακουγόταν σε πετυχημένη επιθεώρηση του ’80, σαρκάζοντας το τραγούδι για την Κύπρο του Μίκη σε στίχους Λεωνίδα Μαλένη;  

«Από την άλλη, όμως, και έργα όπως αυτά που ανεβάζει η Λένα Κιτσοπούλου, κείμενα του Δημήτρη Δημητριάδη ή του Γιάννη Μαυριτσάκη θα ήταν αδιανόητο να ανέβουν προηγούμενες δεκαετίες» μου λέει γνωστός ηθοποιός – σκηνοθέτης, επιβεβαιώνοντας πως το σημείωμα που διαβάζετε δεν μπορεί να εκβάλει ευθύγραμμα σε εύκολα συμπεράσματα. Και μπορεί σήμερα η έννοια του πολιτικώς ορθού να μοιάζει να πλανάται πάνω από κάθε πράγμα (μιλώντας για τέχνη πάντα), αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν «χωρούν» σήμερα και δράσεις πολύ πρωτοποριακές, που μάλιστα πολλές φορές επιδοκιμάστηκαν από τον κόσμο.
«Δεν μπορούμε να πούμε πως το αστικό κοινό συντηρητικοποιήθηκε. Ούτε βέβαια μπορείς να ξέρεις αν μια φράση, ένα νούμερο ή ένα τραγούδι από μια επιθεώρηση θα χωρούσε σήμερα και τι αντιδράσεις θα προκαλούσε, αφού η επιθεώρηση γράφεται πάντα και μιλάει για τη στιγμή εκείνη και δεν μπορείς να τη μεταφυτεύσεις σε άλλες εποχές και να ξέρεις τις αντιδράσεις» συμπληρώνει γνώστης της επιθεώρησης των τελευταίων δεκαετιών στη χώρα μας. Από την άλλη, και το κοινό δεν είναι ενιαίο. Υπάρχει, για παράδειγμα, σε όλες τις εποχές εκείνο το κομμάτι που δεν είναι ευχαριστημένο με την κοινωνική πραγματικότητα και έχει μια τάση για αλλαγή. Διανοούμενοι και νέοι συνήθως. Υπάρχει και ένα πιο ευρύ λαϊκό κοινό. Την έννοια του πολιτικώς ορθού όμως ενστερνίστηκαν (σε γενικές γραμμές) οι πιο μεσοαστοί. Κι αν ως politically correct λογίζουμε κυρίως τη χρήση της γλώσσας σε σχέση με ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες (ναι, τελικά κι αυτός είναι ένας κώδικας νοηματοδότησης…), υπάρχουν και εκείνες οι περιπτώσεις που το χριστεπώνυμο πλήθος ενεργοποιήθηκε οριζόντια και άχρονα με τον ίδιο (σκοταδιστικό) τρόπο. Είτε «Τελευταίος πειρασμός» του Σκορσέζε (1988) λεγόταν αυτό – θυμίζουμε τα επεισόδια έξω από τις κινηματογραφικές αίθουσες. Είτε «Corpus Christi» σε σκηνοθεσία Λαέρτη Βασιλείου που πυροδότησε διαδηλώσεις έξω από το Χυτήριο το 2012.

«Από τις αρχές του 1990 αλλάζουν τα πράγματα. Ώς τότε τα πράγματα θύμιζαν μια βιοτεχνία. Εμείς, ας πούμε, στον τομέα των βιντεοκλίπ σκεφτόμασταν την ιδέα και την κάναμε. Μετά ήρθε η γενιά που σπούδασε μάρκετινγκ. Επαψε πια να οραματίζεται ο παραγωγός και ο πελάτης (συνθέτης – στιχουργός) άρχισε να ζητάει αλλαγές. Αυτό επέδρασε και στον τρόπο δημιουργίας. Εγώ δεν πιστεύω πως ο κόσμος υπήρξε ποτέ απόλυτα απενοχοποιημένος. Οπως δεν ζήσαμε ακριβώς Διαφωτισμό, δεν ζήσαμε και σεξουαλική απελευθέρωση. Αν το 1980 κυκλοφορούσε ο Ιόλας, ο Ταχτσής ή ακόμη και ο Ρίτσος με γούνα, σήμερα η μόνη που θα μπορούσε να το υποστηρίξει θα ήταν η Lady Gaga» μου λέει ο σκηνοθέτης (μεταξύ άλλων 2.500 βιντεοκλίπ) Νίκος Σούλης και συμπληρώνει: «Αλλο η απελευθέρωση, άλλο το λάιφσταϊλ. Με το πρώτο δέχεσαι τον εαυτό σου και τους άλλους όπως είναι. Λάιφσταϊλ είναι η εικονική αντιμετώπιση της ζωής. Το δεύτερο είναι πάντα συντηρητικό, ακόμη κι αν έχει εικονικές εκρήξεις που μπορεί να προκαλέσουν σοκ σε μια γιαγιά. Λάιφσταϊλ γενικά είναι μια υποταγή σε μια μαζική διαταγή που φαντάζει προχωρημένη».

Ο Σούλης θεωρεί τις δεκαετίες ’60-’70-’80 πιο απενοχοποιημένες από σήμερα: «Θα το πω με ένα παράδειγμα: Αν ο Δημήτρης Παπαϊωάννου δεν σκηνοθετούσε την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, το ευρύ κοινό δεν θα τον ήξερε. Δεν είναι τυχαίο πως στο “2” το κοινό των επισήμων έφευγε νευριασμένο. Από την άλλη, πάλι, στην τελετή λήξης όπου ο Παπαΐωάννου έβαλε τον γύφτο με το καρπούζι ο κόσμος νευρίασε αντί να το δει με γλύκα και απενοχοποιημένα».

Ηταν όμως η Ελλάδα των προηγούμενων δεκαετιών περισσότερο απενοχοποιημένη και λιγότερο δέσμια του πολιτικώς ορθού; «Μα μην ξεχνάμε πως το 1960 η Ελλάδα είχε ηρωίδα μια γυναίκα όπως η “Στέλλα” του Κακογιάννη» μου απαντάει ο Σούλης. Μπορεί όμως να κάνει κάποιος τον συνήγορο του διαβόλου και να πει πως και η «Στέλλα» αντιμετωπίστηκε κριτικά ακόμη και από την τότε Αριστερά για το πρότυπο γυναίκας που έβαζε στο κεντρικό κάδρο. Οι πολεμικές κριτικές του Αντώνη Μοσχοβάκη στην «Επιθεώρηση Τέχνης» και του Κώστα Σταματίου στην «Αυγή» δεν αφήνουν περιθώρια για παρερμηνείες. Ετσι κι αλλιώς η έννοια του πολιτικώς ορθού πάντα διαπερνούσε όλο τον πολιτικό άξονα.    

Η ηθοποιός Μίνα Αδαμάκη έπαιζε στην αρχή του 1980 στην επιθεώρηση «Γελάς Ελλάς Αγελάς» στο θέατρο Παρκ, σε σκηνοθεσία του Σταμάτη Φασουλή, όπου ακουγόταν το σατιρικό τραγούδι για την Κρήτη που παραθέσαμε στην αρχή του κειμένου μας και μάλιστα το έλεγε μαζί με τον Γιάννη Μπέζο. «Οντως σήμερα θα γινόταν μπάχαλο. Ομως τα καλλιτεχνικά δεν είναι μόνο η επιθεώρηση. Σήμερα έχουν γίνει τολμηρά και πρωτοποριακά πράγματα από τη νεότερη γενιά που πειραματίζεται, συχνά όχι με επιτυχία. Ανοίγουν όμως δρόμους ανεξαρτήτως του αποτελέσματος, άρα με αφορμή αυτό το νούμερο ή άλλα δεν ξέρω πώς μπορεί να στηριχθεί το επιχείρημα πως σήμερα έχει κυριαρχήσει παντού το πολιτικώς ορθό».

«Σήμερα τα τραγούδια από τον δίσκο “Μόνον άντρες” μπορεί να γίνονταν ύμνος από το Gay Parade. To 1983 όμως που τα γράψαμε ήταν σαν ένα μικρό μυστικό με μια υπόγεια ενέργεια που απευθύνθηκε και σε μια ιδιαίτερη κατηγορία ανθρώπων. Σήμερα έχουν γίνει βήματα, όμως νομίζω πως ξεκινήσαμε στρεβλά μαζικά να απελευθερωθούμε χωρίς πρώτα να απευθερωθούμε οι ίδιοι από μόνοι μας. Αυτοί που είναι ομοφοβικοί μπορεί να μας έβριζαν σήμερα στο facebook ή το twitter. Τότε δεν ήταν εύκολο να συναντήσουμε τις όποιες αντιδράσεις. Υπήρχε μόνο το κρατικό ραδιόφωνο, ενώ σήμερα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γίνεται πιο εύκολα γενίκευση.» μας λέει ο στιχουργός Γιώργος Παυριανός.

Και μπορεί σήμερα το κίνημα των ομοφυλοφίλων να έχει πάρει νίκες, δεν είναι όμως ποτέ αργά για να ανάψει ο σπινθήρας της ομοφοβίας – ενίοτε με αφορμή την τέχνη.

Το σίγουρο είναι πως μετά το 1990 η εικονοποίηση του έρωτα κυριάρχησε, ενώ το λάιφσταϊλ έπαιξε τον ρόλο του. Είχε προηγηθεί το σοκ του AIDS (το πολιτικώς ορθό σήμερα έχει σχεδόν επιβάλει τον όρο «οροθετικός» για τους φορείς), ενώ ακόμη και η εξωστρέφεια στο λαϊκό γλέντι και ο χορός (ας θυμηθούμε τους μαζικούς Λυκαβηττούς που διοργάνωσε το περιοδικό «Ντέφι» της δεκαετίας του ’80) πέρασαν από τις συμπληγάδες της καχυποψίας και της αμηχανίας της πόζας.

Το βέβαιο είναι πως σήμερα περπατάμε σε ένα πιο ρευστό και μετακινούμενο έδαφος και το πολιτικώς ορθό στην τέχνη μπαίνει και βγαίνει από την πόρτα με την ευκολία ενός μισητού και αγαπημένου ταυτόχρονα συγγενούς.