Το μουσικό μικρόβιο της ψυχής

Υπάρχουν ορισμένες μουσικές υποκατηγορίες οι οποίες, φαινομενικά, μπορούν να γίνουν κατανοητές από τα τεχνικά συστατικά τους. Το ψυχεδελικό ροκ της δεκαετίας του ’60, ας πούμε, προσδιορισμένο με έναν όρο του ψυχιάτρου Χάμφρεϊ Οσμοντ που περιέγραφε την εμπειρία των παραισθησιογόνων στον συγγραφέα Αλντους Χάξλεϊ επιστρατεύει κιθάρες με «μαλλιαρή» παραμόρφωση και επιτρέπει τα ανεπιθύμητα «ουρλιαχτά» των ενισχυτών. Μαγνητοταινίες παιγμένες ανάποδα ή λούπες που τείνουν στο άπειρο είναι αποδεκτές. Το ινδικό σιτάρ και όργανα αλλόκοτα όσο το θέρεμιν ταιριάζουν, όπως βεβαίως και τα ουρανομήκη πλήκτρα. Τα εκτεταμένα σόλο ή τα μακρόσυρτα αυτοσχεδιαστικά μέρη, καθώς και τα ατέρμονα, μονοτονικά ηχοτοπία εντοπίζονται επίσης εύκολα και συχνά συνοδεύονται από στίχους εσωτερικούς, με μπόλικες αναφορές σε ουσίες. Επιμένοντας, όμως, κανείς μόνο στα παραπάνω, κάτι αφήνει απέξω.
«Είναι λάθος η προσέγγιση που εμμένει στα μουσικά και στιχουργικά συστατικά», λέει στα «ΝΕΑ» ο Prins Obi από τους Prins Obi & the Dream Warriors, την μπάντα που αποτελείται από τους περίφημους Baby Guru και συμπληρώνεται από τους Kon Kon και KU. Για τον κατά κόσμον Γιώργο Δημάκη, σημασία στην ψυχεδέλεια έχουν η αύρα, η αισθητική. Τα κίνητρα κάθε συνθέτη διαφοροποιούνται, κοινός στόχος, όμως, ίσως είναι «η δημιουργία μιας απόκοσμης ατμόσφαιρας, με κάτι το αλαφροΐσκιωτο. Στόχος των συγκροτημάτων της δεκαετίας του ’60 ήταν να σπάσουν την τετράγωνη λογική της ποπ φόρμας, να προκαλέσουν μια διαστολή», αφηγείται ο Γιώργος. «Οπου αυτή επιτυγχάνεται με αλληλεπίδραση μουσικού και κοινού, μπορούμε να μιλάμε για μια σχεδόν εκστατική εμπειρία».

Ο Γιώργος Καρανικόλας, από τους BLML και φυσικά τους Last Drive, δεν διαφωνεί: «Το ψυχεδελικό στοιχείο εντοπίζεται παντού στη μουσική, κυρίως σαν attitude. Σήμερα ειδικά, η ψυχεδελική ζούγκλα είναι ευρύτερη», λέει. «Μέσα της σε καθοδηγεί η αχαλίνωτη φαντασία, από την οποία προκύπτουν πολλά υβρίδια και απρόβλεπτες φόρμες. Προϋποθέτει, όμως, ένα πιο χαλαρό πλαίσιο από τον ακροατή. Μια διάθεση που να του επιτρέπει να μπει στο όλο κλίμα, μια πνευματική κατάσταση ανοιχτή. Στους μουσικούς, η ψυχεδέλεια προκαλεί μια αίσθηση “μη προσδιορισμού”, που λειτουργεί φυγόκεντρα και επιτρέπει να εκδηλωθεί το καθετί. Αν αυτό ενωθεί με το κοινό, το μείγμα είναι τέλειο».

Κάτι τέτοιο ίσως είχαν κατά νου στη Βρετανία και στη δυτική ακτή των ΗΠΑ μπάντες όπως οι Beatles, οι Byrds, οι Warlocks, που αργότερα θα ονομάζονταν Grateful Dead, οι Jefferson Airplane ή οι Jimi Hendrix Experience. Ομοίως και οι Cream, οι Doors, οι Pink Floyd, οι Love, οι Silver Apples και τόσοι άλλοι. Οι 13th Floor Elevators ήταν μάλλον οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν τον όρο σε άλμπουμ τους («The Psychedelic Sounds of the 13th Floor Elevators»), όπως και να ‘χει, όμως, οι περισσότεροι φαίνονταν, έστω άθελά τους, επηρεασμένοι από τους μπίτνικς, αμφιλεγόμενες φιγούρες όπως ο Τίμοθι Λίρι ή πιο σοβαρές, όπως ο Κεν Κέσεϊ. Αλλοι έκαναν συνετή, άλλοι ανεξέλεγκτη χρήση παραισθησιογόνων, είτε βρίσκονταν σε φεστιβάλ όπως το Γούντστοκ είτε σε θολά από τον καπνό δωμάτια, και τα αποτελέσματα αντανακλώνται όχι μόνο στη μουσική, αλλά και στα καλειδοσκοπικά εξώφυλλα ή τις στροβοσκοπικές φωτογραφίες τους. Ταινίες όπως ο «Ξένοιαστος καβαλάρης» κατανόησαν κάπως την κουλτούρα, μετά την κορύφωσή της, όμως, φάνηκε το αδιέξοδο. Φοβισμένοι οι χίπις είδαν είδωλά τους να αφήνουν τον μάταιο τούτο κόσμο ή πληροφορήθηκαν τη δολοφονία της Σάρον Τέιτ και τη θανάσιμη μαχαιριά που δέχτηκε ένας νεαρός από τους Hells Angels, σε συναυλία των Rolling Stones στο Αλταμοντ.

Στην Ελλάδα όλα αυτά βιώνονται κυρίως σαν εισαγωγή μιας γονιμοποιού τάσης λίγων σημείων του εδάφους και εν μέρει υπεύθυνης για συγκροτήματα που, με μια διασταλτική ερμηνεία του όρου, εμπίπτουν στην ψυχεδέλεια. Ενώ πέφτει το σκοτάδι της χούντας και χωρίς απαραίτητα να γνωρίζουν την Παράγκα του Σίμου, τα εικονογραφήματα του Πάνου Κουτρουμπούση, τους πίνακες του Αλέξη Ακριθάκη ή την καλλιτεχνική δράση του Κωστή Τριανταφύλλου, οι νεαροί ακούν τους MGC με τον Δημήτρη Πουλικάκο να ενσωματώνουν «psych» στοιχεία, τους Πελόμα Μποκιού να αφηγούνται τις περιπέτειες του μυστηριώδους «Γαρύφαλλου», τους Poll να διαδηλώνουν «Ανθρωπε αγάπα» και τους Νοστράδαμος να νοσταλγούν μια «Χαμένη πολιτεία». Χονδρικά μιλώντας, ό,τι έκαναν άλλοι με τις ινδικές, το πέτυχαν οι Socrates με τις ηπειρώτικες κλίμακες. Το «Περιβόλι του τρελού» (με το πολύχρωμο εξώφυλλο του Στέργιου Δελιαλή) ή ο «Μπάλλος» επίσης διαθέτουν ψυχεδελικά συστατικά, ενώ, μεταξύ αρκετών ακόμη, τα Μπουρμπούλια ηχογραφούνται «Ζωντανοί στο Κύτταρο», συνοδευόμενα από ένα παιχνιδιάρικο φλάουτο.

Υπήρχαν κι άλλοι, λιγότερο γνωστοί, όπως οι Bill and Psychedelic Band, που ίσως ήταν οι πρώτοι με τον όρο «ψυχεδέλεια» στο όνομά τους, εκτός συνόρων, όμως, βγήκαν κυρίως οι Aphrodite’s Child, με το πιο progressive, «666». Συμπαγής και εκτεταμένη τάση ψυχεδελικού ροκ, πάντως, και παρά τα όποια Μάταλα, δεν φαίνεται να σχηματίστηκε. Εντονα ίχνη εντοπίζονται ακόμη και σε δίσκους όπως τα «Δυο μικρά γαλάζια άλογα» του Γιώργου Ρωμανού – και μάλλον όλα αυτά οδήγησαν το αδύναμο ρεύμα μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70, όταν τα «Τέσσερα επίπεδα της ύπαρξης» κυκλοφόρησαν τον ομώνυμο δίσκο τους. Προτού φτάσουμε εκεί, ακόμη και η στάση της χούντας σε όλα αυτά ήταν μάλλον ανομοιόμορφη και αμφιλεγόμενη: περιστασιακά έπεφταν κάτι «ψιλές» και πιθανόν για άλλους λόγους, όπως στην προβολή του ντοκιμαντέρ «Γούντστοκ», το φθινόπωρο του 1970. Στο φεστιβάλ τραγουδιού του 1972, όμως, οι Poll και οι Νοστράδαμος συμμετείχαν μια χαρά. Περιοδικά σαν το «Φαντάζιο» ή εκπομπές σαν το «Μουσικόραμα» δεν έδειχναν ακριβώς απέχθεια.

Το αν στο γενικό τοπίο υπήρχαν και μερικές δόσεις LSD, το έχει υπονοήσει σε παλαιότερη συνέντευξή του ένας από τους πρωταγωνιστές της περιόδου. Προϊόντος του χρόνου, πάντως, όλο και λιγότεροι πιστεύουν ότι είναι αδύνατον να γράψεις ψυχεδελικό ροκ νηφάλιος: «Το πιο δυνατό ναρκωτικό είναι η μουσική» λέει ο Γιώργος Δημάκης. Για τον Γιώργο Καρανικόλα, οι ουσίες ως αναγκαία δημιουργική συνθήκη είναι αστείο, μάλλον όμως πρόκειται για προσωπική υπόθεση, αφού «για κάποιον αυτό είναι το όχημά του, για κάποιον άλλον όχημα είναι η ίδια η μουσική». Χώρια που καύσιμο της σύγχρονης ψυχεδέλειας είναι κατά έναν τρόπο και οι απεριόριστες τεχνολογικές δυνατότητες. Οχι ότι είναι και αυτές απολύτως απελευθερωτικές. «Μπορείς να κλειστείς σε ένα υπνοδωμάτιο και να γίνεις παραγωγός, αυτό όμως δεν εξασφαλίζει ποιότητα», ξεκαθαρίζει ο Δημάκης που γνωρίζει το οπλοστάσιο ενός σύγχρονου μουσικού: «Μπορείς να βρεις το “πεταλάκι” με την καλύτερη λούπα, οι αναλογικοί ήχοι των 60s, όμως, ήταν πιο ζεστοί. Δεν συγκρίνεται κάθε σύγχρονο flanger ή reverb με τα μεγάλα στούντιο εκείνης της εποχής». Ο Καρανικόλας προσθέτει κάτι άλλο: «Από μόνη της η τεχνολογία δεν λέει τίποτα», τονίζει, «πρέπει να την υποτάξεις στο ανθρώπινο ένστικτο. Να παίρνεις τις δυνατότητές της και να τις αυξάνεις μέσα από ένα ανθρώπινο φίλτρο».

Η όποια πορεία, άλλωστε, της όποιας ελληνικής σκηνής δεν ήταν εξαρτημένη από τις εξελίξεις στον τομέα της τεχνολογίας ή των ναρκωτικών. Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, με το εγχώριο ροκ να διατυπώνει ήδη άλλα αιτήματα, ψυχεδελικά χαρακτηριστικά (κι αυτά εκτοπισμένα από τα πιο progressive) θα ψηλαφίζονταν στο «Armageddon» των PLJ Band, που ενώ στο εξωτερικό φαίνεται να αγαπήθηκε, στην Ελλάδα ανάγκασε το συγκρότημα να αλλάξει ρότα, υπό το όνομα Τερμίτες. Τα επόμενα χρόνια εμφανίζονται περισσότερα κιθαριστικά ονόματα, από τα οποία, σταχυολογώντας και εδώ, ξεχωρίζουν οι Purple Overdose με την επίσης ασύμμετρη επιτυχία σε Ελλάδα και εξωτερικό, οι Will-o-the-Wisp, Yesterday’s Thoughts, δουλειές των Last Drive σαν το Subliminal, οι Cardinals ή οι Crystal Thoughts με τα μυστήρια όργανά τους. Κι όλα αυτά, με την επισήμανση ότι οι μουσικές βουτιές σε θάλασσες λυσεργικού οξέος, το πολυπόθητο «χάσιμο», θα επιτυγχανόταν και σε αναπάντεχα μουσικά πεδία. «Η ψυχεδέλεια είναι σαν μικρόβιο», λέει ο Καρανικόλας, «το βρίσκεις από τη free jazz, μέχρι την ελληνική παράδοση. Ο “Γιάγκος”, λαουτιέρης από την Κρήτη, μοιάζει να είναι σε αυτή τη “φάση”».

Η σύγχρονη ελληνική ψυχεδελική μουσική σκηνή είναι μικρή για τον Δημάκη, αφού «το 90% των ακροατών είναι αφομοιωμένο από τη μαζική κουλτούρα». Για τον Καρανικόλα, είναι «ΟΚ» σε σχέση με το παρελθόν, είναι «cool». Το φεστιβάλ ΨΧ που επιχειρεί από χτες να χαρτογραφήσει τις ψυχεδελικές αναφορές στον τρέχοντα κιθαριστικό ήχο, είναι για τον πρώτο «μια ευκαιρία για τους υπόλοιπους ακροατές», ενώ για τον δεύτερο «συγκεντρώνει σε έναν χώρο κάποια πράγματα που συνήθως δεν προλαβαίνεις να αφομοιώσεις, γιατί τα βλέπεις σπασμωδικά». Ο μεν συμμετείχε ως Prince Obi με τους Dream Warriors, το παράλληλο σύμπαν των ψυχεδελικών και με krautrock ή ποπ επιρροές Baby Guru, που σκοπό έχει την υποστήριξη των ατομικών πρότζεκτ των μελών τους, «σε ένα πλαίσιο, όμως, με ευρύτερο φάσμα επιρροών και λιγότερο αυστηρό». Ο δε θα ανέβει στη σκηνή με τους BLML και τον αναλογικό τους ήχο ή τις ορχηστρικές εκρήξεις.

Θα εμφανιστούν, όμως, ή εμφανίστηκαν ήδη και οι Circassians, δημιουργοί ψυχεδελικών μελωδιών ακόμη και με ρεμπέτικο άρωμα, όπως το «No Ρroof = Dedication», οι My Drunken Haze, που όχι μόνο ακούγονται αλλά και φαίνονται σαν τα 60s, οι Bazooka και η θορυβώδης παραφορά τους, οι Noise Figures με τα psych/garage ξεσπάσματά τους, οι ελληνόφωνοι Chinese Basement, οι υπνωτιστικοί Alien Mustangs, οι τεθλιμμένοι Acid Barretts ή οι υπογείως σκοτεινοί Steams. Χρήσιμη η παρουσία τους, καθώς το ψυχεδελικό ροκ, πλέον χωρίς χρυσαφιά μενταγιόν ή βυσσινιές κορδέλες, αλλά με αντιδημοφιλείς ενορχηστρώσεις, εντροπιακή τάση και απέχθεια για ελεγχόμενους μουσικούς ρόλους, όπως η συντροφιά στο μποτιλιάρισμα ή το συμπλήρωμα διασκέδασης, δεν είναι πάντα καλοδεχούμενο σε μια δύσκαμπτη πραγματικότητα. «Απαιτεί έναν ελάχιστο βαθμό αφοσίωσης, εντάσσεται δύσκολα στη σύγχρονη καθημερινότητα, υπάρχει όμως ελπίδα» πιστεύει ο Δημάκης. «Και επειδή έχει να κάνει με τη σχέση μυαλού και σώματος, πρέπει να “μπεις” μέσα του» προσθέτει ο Καρανικόλας. «Δεν λειτουργεί αποσπασματικά».