Μαρία Κάλλας – Χρήστος Λαμπράκης: Η παντοτινή επέτειος

Οποιαδήποτε απόπειρα να υπάρξει πλήρης καταγραφή της δισκογραφίας και της βιβλιογραφίας σε σχέση με την Μαρία Κάλλας, μόνο άγχος θα γέμιζε ακόμη και τον πιο φιλότιμο ερευνητή. Τη «λύση» για την απεμπλοκή από την αδυναμία αυτή την προσφέρει πάλι η ίδια η Κάλλας (πέθανε στις 16 Σεπτεμβρίου του 1977). Πρόσωπο του μύθου, ακόμη και όταν ζούσε, επόμενο είναι οι μεταγενέστεροι να πληροφορούνται τα γεγονότα της ζωής της αλλοιωμένα. Κάτι ακόμη χειρότερο: πράγματα που τη βασάνισαν, κυρίως ως άνθρωπο, να ακούγονται σχεδόν ως ειδυλλιακά, που ο καθένας θα ήθελε να τα ζήσει αν γινόταν να αποκτήσει ταυτόχρονα την παγκοσμιότητά της. Ενας λοιπόν τρόπος υπάρχει για να αποκαθίστανται και να έρχονται όλα αυτά που έζησε κανείς στις πραγματικές τους διαστάσεις: ακούγοντας ή διαβάζοντας ανθρώπους που έζησαν και συνεργάστηκαν με τη Μαρία Κάλλας. Κυρίως λεπτομέρειες όσον αφορά αυστηρά ιδιωτικές στιγμές του καλλιτεχνικού βίου – όταν μάλιστα πρόκειται για μαρτυρίες ανθρώπων που ο χρόνος έχει επιβεβαιώσει, μαζί με το κύρος, την ακρίβεια, την εντιμότητα και την ανθρωπιά τους. Στοιχεία με τα οποία θα πίστωνε κανείς δημιουργούς και καλλιτέχνες όπως ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης, ο Αλέξης Μινωτής και ο Γιάννης Τσαρούχης.

Γράφει λοιπόν ο Χρήστος Λαμπράκης προλογίζοντας μια εξαιρετική έκδοση με τον τίτλο «Μαρία Κάλλας, οι μεταμορφώσεις μιας τέχνης», την οποία έχει επιμεληθεί ο σκηνοθέτης Βασίλης Νικολαΐδης:

«Μισό αιώνα μετά τη λαμπερή επταετία τnς στη Σκάλα του Μιλάνου, η Μαρία Κάλλας παραμένει αναπόδραστη αναφορά στους ρόλους που σφράγισε ανεξίτηλα με τη μουσική και τη δραματική της προσωπικότητα. Την ιδιοφυΐα μπορεί κανείς να διαπιστώνει, όχι όμως να την εξηγεί. Ωστόσο, αξίζει να αναφέρω ένα καθοριστικό στοιχείο της πολύτιμης προσφοράς της: τον σεβασμό, μέχρι υπερβολής, του ιδιαίτερου χαρακτήρα, του “στυλ” της μουσικής που ερμήνευε.

Θυμάμαι μια μέρα, στο Παρίσι, τη Μαρία να κάθεται στο πιάνο και, συνοδεύοντας τον εαυτό της, να τραγουδά μερικά κλασικά άσματα του 17ου και 18ου αιώνα (τις λεγόμενες Arie Antiche), με τρόπο αληθινά αποκαλυπτικό. Ηταν μουσικά κομμάτια που νόμιζα πως τα ήξερα καλά, αλλά ποτέ δεν είχα ακούσει ερμηνευμένα με τέτοια διεισδυτική πρωτοτυπία. Φυσικά, την προέτρεψα να ηχογραφήσει τις ερμηνείες της αυτές.

– Μαρία, πρέπει οπωσδήποτε να ηχογραφήσεις αυτή τη μουσική. Είναι μοναδική η προσέγγισή σου.

– Μπα, εγώ είμαι τραγουδίστρια όπερας και κανείς δεν θα ενδιαφερθεί να με ακούσει σε τέτοιες συνθέσεις.

Μία ευκαιρία για πάντα χαμένη…

Η ευσυνειδησία της έφτανε μερικές φορές στα όρια του φανατισμού. Της είχε προτείνει ο Walter Legge (παραγωγός ηχογραφήσεών της την πρώτη δεκαετία της σταδιοδρομίας της) να ερμηνεύσει τον ρόλο της Βασίλισσας της Νύχτας από τον “Μαγικό Αυλό” του Μότσαρτ. Ενα ρόλο στον οποίο το δραματικό της ένστικτο, συνδυασμένο με τη φωνητική και τεχνική ευχέρεια που διέθετε τότε, θα έκανε θαύματα.

Και η εξήγηση της άρνησής της;

– Μελέτησα τον ρόλο στα γερμανικά και δεν μου φάνηκε πως παρουσίαζε για μένα ανυπέρβλητες δυσκολίες. Ομως, όταν θέλησα να τον τραγουδήσω, διαπίστωσα πως ήμουν αναγκασμένη να πάρω αναπνοή εκεί όπου ο συνθέτης δεν τη ζητά.

– Και λοιπόν;

Με κοίταξε με απορία.

– Μα θα πρόδιδα τη μουσική! Αυτά τα πράγματα δεν επιτρέπονται. Δεν έμαθα ποτέ να διευκολύνω τον εαυτό μου εις βάρος ενός έργου.

Αλλη μία χαμένη ευκαιρία…

Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν εμφανιστεί (και εξαφανιστεί) δεκάδες νέες τραγουδίστριες, που τις βάφτισε η διαφημιστική τους προβολή “η νέα Κάλλας”. Κάθε απομίμηση είναι βέβαια επικίνδυνη, μα υπάρχουν αναμετρήσεις που αποδεικνύονται καταστροφικές για τη σταδιοδρομία ενός καλλιτέχνη.

Ασφαλώς θα υπάρξουν και άλλες εμπνευσμένες τραγουδίστριες στον χώρο του λυρικού θεάτρου. Αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν εμφανιστεί εκείνες που, ξεπερνώντας τα όρια της απλής ερμηνείας, να δημιουργήσουν ένα πραγματικά νέο αισθητικό περιβάλλον, όπως συνέβη, στα μέσα του 20ού αιώνα, με την παρουσία και την προσφορά της Μαρίας Κάλλας».

Επίσης σημαντική η μαρτυρία του Αλέξη Μινωτή από τη συνεργασία του με την Κάλλας στη «Μήδεια», στο Ντάλας και στην Επίδαυρο.

«Πριν πάω στο Ντάλας, σταμάτησα στη Νέα Υόρκη που βρισκόταν η Κατίνα έτοιμη να παίξει εκεί τη “Μάνα Κουράγιο” του Μπρεχτ. Είδα και τον Δημήτρη Μητρόπουλο. Του εμπιστεύτηκα την ανησυχία μου να εργαστώ με την Κάλλας που όλοι λένε πως είναι θηρίο επικίνδυνο, τίγρης, μεγάλος μπελάς. Ο Μητρόπουλος με καθησύχασε, και είχε δίκιο. “Η  Κάλλας” μου είπε, “δεν μαλώνει ποτέ με κανέναν που είναι πραγματικός καλλιτέχνης και που ξέρει τη δουλειά του. Εγώ” μου είπε, “εργάστηκα τόσες φορές μαζί της και όλα έγιναν αρμονικά”.

[…] Η Κάλλας, όσο καιρό ήμασταν, σε πρόβες στην Επίδαυρο για να είναι κοντά στο θέατρο, κοιμόταν σε ένα δωμάτιο του Μουσείου που χρησιμοποιούσε πάντα η Παξινού όταν εργαζόταν στην Επίδαυρο. Οι πρόβες με όλη τη Λυρική κάθε βράδυ δεν της ήταν αρκετές. Το πρωί στις 10 μου ζητούσε να πάμε στο θέατρο που το έψηνε ο ήλιος, για να ψάξει να βρει το κατάλληλο ηχείο για να τραγουδήσει την “Casta Diva”. Φορούσαμε ψάθες στο κεφάλι για τον ήλιο και μέναμε στο θέατρο ώρες ολάκερες πολλές φορές, όπου η Κάλλας δοκίμαζε τη φωνή της και το βήμα της πάνω στο επικλινές σκηνικό του Τσαρούχη».

Παραστατικός, όπως πάντα, ο Γιάννης Τσαρούχης επιλέγει: «Ασφαλώς θα με ρωτήσετε ποια ήταν η πρώτη εντύπωση της γνωριμίας μου με την Κάλλας. Με υποδέχτηκε στο πολυτελές διαμέρισμα του ξενοδοχείου της με ένα πέτσινο μπλουζάκι. Ηταν σεμνή και αθώα σαν κοριτσάκι 18 χρονών. Οι μακέτες που της είχα στείλει την τρόμαξαν και τη δυσαρέστησαν, γιατί δεν είχαν καμιά ραπτική λεπτομέρεια κι έτσι δεν μπόρεσε να καταλάβει πώς θα ήταν τελειωτικά τα κοστούμια. Υστερα όμως από γόνιμη συζήτηση δυόμισι ωρών παραδέχτηκε τα σχέδιά μου. Βρισκόμουν μπροστά σε μια γυναίκα που γνώριζε την κλασική εποχή και σε μια καλλιτέχνιδα με καταπληκτική διεισδυτικότητα και ένστικτο. Την παρακολούθησα να ξανασχεδιάζει μαζί μου και να προσαρμόζει ένα μεγάλο ρόλο της σε ένα καινούργιο πνεύμα σκηνοθεσίας. Η διαίσθησή της δεν την αφήνει να κάνει λάθος. Ξέρει ποιο είναι το σωστό πράγμα για κάθε στιγμή. Ενθουσιάζεται με την κάθε σωστή ιδέα. “Ναι, ναι” λέει, “έτσι πρέπει να βγει η Μήδεια στην πρώτη πράξη. Εχετε απόλυτο δίκιο. Πρέπει να είναι ατημέλητη, χωρίς κανένα στολίδι. Είναι τόσο ταραγμένη που δεν έχει καιρό για στολίδια. Το σκοτεινό κοστούμι με τη στενή, κόκκινη ζώνη, θα δώσει τον σωστό δραματικό τόνο”».