Οταν ο Νίκος Εγγονόπουλος συνάντησε την Αλίκη Βουγιουκλάκη

Είναι πέραν πάσης αμφισβητήσεως ότι η Αλίκη Βουγιουκλάκη μπορούσε να δημιουργεί γεγονότα που δεν καταχωρούνταν στους γνωστούς τρόπους αισθητικής αποτίμησής τους – γιατί δεν ήταν γεγονότα αποκλειστικώς καλλιτεχνικά. Το επιβεβαιώνουν άπειρα περιστατικά, επιλέγουμε όμως τρία, κατά τη γνώμη μας, πολύ χαρακτηριστικά. Την ιδιωτική εξομολόγηση του Γιάννη Δαλιανίδη λίγο πριν φύγει από τη ζωή ότι «έπρεπε να πεθάνει η Βουγιουκλάκη για να καταλάβω τον αγώνα που είχε κάνει σε όλη της τη ζωή». Αλλά και δυο κουβέντες της ίδιας της Βουγιουκλάκη, που δείχνουν πόσο μυαλό κουβαλούσε αυτή η γυναίκα.

Οταν σε μια συνέντευξή της λίγα χρόνια πριν από τον θάνατό της, σε ερώτηση δημοσιογράφου τι αισθάνεται επιτέλους να έχει προσφέρει στον ελληνικό λαό ώστε να δικαιολογείται η τόση φασαρία που ξεσήκωνε δεκαετίες, απάντησε: «Ενα χαμόγελο. Τεράστια υπόθεση». Και τους φόβους της όταν ο δάσκαλός της, ο σπουδαίος σκηνοθέτης Δημήτρης Ροντήρης, προς το τέλος της ζωής του της υποσχέθηκε πως θα συνεργαστεί μαζί της, φτάνει να ξεχάσει τον «γνωστό της εαυτό», του είπε: «Δάσκαλε, είναι πολύ μεγάλο αυτό που έχει γίνει για να μπορώ να του γυρίσω τη πλάτη μου». Αλλά και ένα τελευταίο ακόμη, όταν συνειδητοποίησε την αποτυχία της με την «Αντιγόνη» σχολίασε κάθε άλλο παρά ειρωνικά αλλά σεβαστικά: «Αφού υπάρχει η Λυδία Κονιόρδου, εγώ περισσεύω στην Επίδαυρο».

Και αν η γοητεία της ήταν τόση ώστε ενώ ο Χατζιδάκις έλεγε πως για να απαλλαγεί από την υποχρέωση να της γράψει μουσική για τη «Λυσιστράτη», θα της ζητήσει πενήντα εκατομμύρια, για να δεχτεί τελικά να την γράψει μόνο με δύο, πόση πια μπορούσε να είναι αυτή η γοητεία ώστε σε ηλικία 28 μόλις χρόνων η Βουγιουκλάκη, το 1962, να καταφέρει κάτι πραγματικά ακατόρθωτο: να συγκεντρωθούν ώστε να συνεργαστούν στο ανέβασμα του έργου «Καίσαρ και Κλεοπάτρα», εκτός από τον Μάνο Χατζιδάκι, ο Αλέξης Σολομός ως σκηνοθέτης, ο Κώστας Σταματίου ως μεταφραστής, η Ελλη Νικολαΐδου ως δασκάλα της μουσικής, ο Μανώλης Καστρινός ως χορογράφος και, τέλος, ως σκηνογράφος και ενδυματολόγος ο μέγιστος ζωγράφος και ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος. Ενώ θα πρέπει να γίνει τώρα γνωστή η προσπάθεια που είχε καταβάλει η Βουγιουκλάκη να παίξει τον ρόλο του Καίσαρα ένας μεγάλος έλληνας ηθοποιός, ο Νίκος Δενδραμής, που είχε αποσυρθεί ήδη, το 1962, από την ενεργό δράση. Λέγεται πως μετά τη δολοφονία της συμπρωταγωνίστριας του σε πολλά έργα  Ελένης Παπαδάκη από τους κομμουνιστές φοβήθηκε και δεν ξανάπαιξε. (Τον ρόλο τελικά του Καίσαρα τον έπαιξε ο πολύ καλός επίσης Τζ. Καρούσος). Αξίζει όμως να μνημονεύσουμε και μερικούς ακόμα ηθοποιούς που έπαιζαν στο «Καίσαρ και Κλεοπάτρα» δίκην μνημοσύνου για τους ίδιους, αλλά και για να φανεί το σκεπτικό με το οποίο συγκροτούσε πάντα τους θιάσους της η Βουγιουκλάκη. Ηταν ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, ο Δήμος Σταρένιος, η Τζόλη Γαρμπή, ο Γιώργος Εμιρζάς (βοηθός σκηνοθέτη επιπλέον στην παράσταση), ο Νάσος Κεδράκας, ο Σταύρος Χριστοφίδης, ο αλησμόνητος τραγουδιστής Γιώργος Ζωγράφος. Αλλά και οι πάντα ακμαίοι Ζωή Φυτούση, Ζέτα Αποστόλου, Γιώργος Κωνσταντίνου, Γιώργος Μεσσάλας, Γιώργος Πάντζας.

Ενώ λοιπόν η Αλίκη Βουγιουκλάκη ανεβάζει στο θέατρο Κοτοπούλη της οδού Πανεπιστημίου το «Καίσαρ και Κλεοπάτρα» του Μπέρναρ Σο τον Οκτώβριο του 1962, με τι άλλο θα «χρέωνε» κανείς τον μήνα αυτό που, αν και ήταν πολύ γνωστό, το έθαψε στο μεταξύ ο χρόνος; Σταχυολογούμε λοιπόν: η Εντίτ Πιαφ παντρεύεται τον κατά πολύ νεότερό της Τεό Σαγκαπό που το πραγματικό του όνομα ήταν Θόδωρος Λαμπούσκος. Τον ίδιο μήνα έρχεται στην Αθήνα ο ρώσος συγγραφέας του έργου «Μια ιστορία από το Ιρκούτσκ» Αλεξέι Αρμπούζοφ, ενώ σε συγκρούσεις της αστυνομίας με πεντακόσιους οικοδόμους τραυματίζονται 38 άτομα. Τέλος, στη Νέα Καρβάλη και στην Αμφίπολη θεμελιώνονται από τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή τα εργοστάσια λιπασμάτων, ενώ ο δείκτης αναλφαβητισμού στην Ελλάδα, σύμφωνα με τις τότε πρόσφατες μετρήσεις, είχε πέσει από το 25% στο 17,7%.

Για να επανέλθουμε όμως στο «Καίσαρ και Κλεοπάτρα» και στη «σχέση» του Νίκου Εγγονόπουλου με την Αλίκη Βουγιουκλάκη, να διαβάσουμε το τρομερής οξυδέρκειας κείμενο που έγραψε ο πολύς αυτός ζωγράφος και ποιητής για το πρόγραμμα της παράστασης: «Χρωστώ χάρη και στην δεσποινίδα Βουγιουκλάκη, και στον Μάνο Χατζιδάκι, και στον Αλέξη Σολομό, που με άφησαν ελεύθερο να αποκαταστήσω, στο θέατρο, την αλήθεια σχετικά με την εποχή, τον διάκοσμο, τα φορέματα ενός έργου με κεντρική ηρωίδα την Κλεοπάτρα. Είθισται παρόμοια έργα να τα “ανεβάζουν” είτε στη σκηνή είτε στον κινηματογράφο (όπως, λόγου χάρη και στην τελευταία πολύκροτη ταινία με την Ελισάβετ Ταίηλορ) με μια παράξενη, αρκετών αιώνων, παρέκκλιση από την πραγματική τους εποχή. Πάντα σε έναν φαραωνικό αιγυπτιακό ρυθμό, του τύπου “Αίαντας”. Και αυτό γιατί μέχρι σήμερα οι “πληροφορίες” των δυτικών ειδικών «επιστημόνων» συστηματικά αποσιωπούσαν, απέκρυπταν την αλήθεια για την πτολεμαϊκή Αίγυπτο, για την ελληνική Αλεξάνδρεια, για την επικράτεια των Λαγιδών. Ακριβώς όπως, και τώρα ακόμη, αποδίδουν στους Ετρούσκους και τους Ρωμαίους έργα καθαρώς ελληνικά, όπως αποδίδουν σε καμιά “Scuola locale” τα χριστιανικά ψηφιδωτά της Ρώμης, τα ψηφιδωτά της Ραβέννας και του Αγίου Μάρκου και τώρα πρόσφατα τις τοιχογραφίες των κωνσταντινοπολίτικων εργαστηρίων, τα μακεδονικά μοναστήρια σε Σέρβους και Βουλγάρους καλλιτέχνες!

Εφτασε πια ο καιρός να μας ξεφουρνίσουν ίσως αύριο, με κάθε επισημότητα, πως η Αγία Σοφία και ο διάκοσμός της, τα μωσαϊκά του Καχριέ-Τζαμί είναι έργα… Τούρκων! Διόλου παράδοξο. Πάντως, τις υπέροχες προσωπογραφίες του αιγυπτιώτικου ελληνισμού του Φαγιούμ, ανοίξατε μιαν οποιαδήποτε ιστορία της Τέχνης, θα δείτε να τις αποδίδουν επίμονα άλλοτε στους Αιγυπτίους και άλλοτε στους Ρωμαίους.

Ας επανέλθουμε όμως στην “Κλεοπάτρα” και στη δουλειά μου. Τελευταία επιστήμονες ολκής όπως ο Edwin Bevan, o P.G. Elgood, o W.W. Tarn, και άλλοι, τόνισαν ιδιαίτερα τον καθαρά ελληνικό χαρακτήρα της Αιγύπτου εκείνης της εποχής. Μακεδόνες ή Έλληνες, οι Πτολεμαίοι είχαν ελληνική συνείδηση, ελληνικά έθιμα, μιλούσαν ελληνικά. Οι μεγάλες αιγυπτιακές πόλεις ήταν αμιγώς ελληνικές, και μόνο στην Αλεξάνδρεια υπήρχε μια κάποια μειονότης ελληνιζόντων Εβραίων. Αν η Αλεξάνδρεια δεν ήταν πόλις παλαιόθεν ελληνική, ήταν τουλάχιστον ελληνίς από της ιδρύσεώς της. Οι ντόπιοι, οι πραγματικοί Αιγύπτιοι απαρτίζανε τον αγροτικό πληθυσμό της χώρας. Το καθαρά αιγυπτιακό ιερατείο το είχαν όχι μόνο απόλυτα σεβαστεί οι Πτολεμαίοι, με την γνωστή των ελλήνων ανεξιθρησκεία, αλλά και το περιποιόντουσαν όλως ιδιαιτέρως και από πολιτική και από δεισιδαιμονία.

Και τώρα θα προσθέσω στην πλάστιγγα και το μεγάλο όνομα του Κωνσταντίνου Καβάφη. Δεν ήταν δυνατό, ύστερα από την ποίηση του Καβάφη, που τώρα έχει γίνει και παγκόσμια γνωστή, να επιστρέψουμε στην Αθήνα του 1962, στην μορφή “Αΐντας” για να πλαισιώσουμε ένα έργο με θέμα την Κλεοπάτρα, τον Καίσαρα και τον καιρό τους. Προσπάθησα με όλη μου την καρδιά να ξαναδώσω με τα σκηνικά και τα φορέματα, κάτι από την υπέροχη και θερμή ατμόσφαιρα των οραμάτων του μεγάλου αλεξανδρινού.

Αν στα φορέματα της Κλεοπάτρας έμεινα σχετικά πιστός στα αιγυπτιακά πρότυπα, δεν είναι μόνο γιατί είναι εξαιρετικά κομψά και διακοσμητικά, αλλά γιατί και η ίδια η Κλεοπάτρα, στην πραγματικότητα αρέσκετο στις μεταμφιέσεις που θύμιζαν πως ήταν και κυρίαρχος της χώρας του Νείλου και βασίλισσα αυτού του αγροτικού πληθυσμού, που με την επίπονη ζωή του εξασφάλιζε την μεγαλειώδη λάμψη της δυναστείας της.

Και μια τελευταία παρατήρηση. Ο ιστορικός Edwin Bevan που προανέφερα, σε ιδιαίτερο υποσημείωμα στο έργο του “Ιστορία των Λαγιδών” κάνει ιδιαίτερη μνεία του Μπερνάρ Σω και του έργου του “Καίσαρ και Κλεοπάτρα”, λέγοντας πως του κάνει εντύπωση πως ένας τόσο έξυπνος άνθρωπος έπεσε και αυτός στο γνωστό σφάλμα: να συγχέει Αιγυπτιώτες και Αιγυπτίους. Δεν ξέρω, πάντως φαίνεται πως το θέμα του ξεπέρασε τις προθέσεις του Σω: οι χαρακτήρες του είναι μάλλον χαρακτήρες αλεξανδρινών, δεν έχουν καμιά απόλυτα σχέση με την ιερατικότητα της μορφής που έδιναν οι Φαραώ και στην παραμικρή εξωτερική τους εκδήλωση».

Ταυτόχρονα παραμένει άλυτο μυστήριο, πενήντα δυο χρόνια μετά, ένα σύντομο κείμενο του Μάνου Χατζιδάκι στο πρόγραμμα της ίδιας παράστασης: «Ο Καίσαρ ήτο νάρκισσος; Ιδού το πρόβλημα. Πώς όμως να λυθεί, όταν οι άνθρωποι που το θέτουν, αγωνίζονται σκληρώς και όχι τιμίως πολλές φορές διά την επιβίωσίν των; Η Κλεοπάτρα δεν ήτο μια συμπαθής Κυρία, που ηρέσκετο να ακούει ελαφράν μουσικήν στις “κοσμικές” ταβέρνες των Αθηνών. Ούτε ηνοχλήθη από την Οδόν Ονείρων, διότι δεν περιείχε κείμενα ορισμένων ελλήνων συγγραφέων. Η Κλεοπάτρα ήτο γυναίκα, πέρα για πέρα αληθινή. Δι’ αυτό, όλη η ποίηση που βγαίνει από τις στήλες ορισμένων εφημερίδων, θα μας ταιριάξει τέλος σαν καινούρια φορεσιά, έπαθλο εις την μακράν και επίπονον εργασίαν μας, δείγμα αιώνιο της αθανάτου χώρας μας».

Ποιους και τι ακριβώς εννοεί ο Μάνος Χατζιδάκις; Πολλοί επιχείρησαν κατά καιρούς να δώσουν μια απάντηση, αλλά καμιά φαίνεται δεν υπήρξε αρκούντως πειστική για να μη σταδιοδρομήσει.

Δεν έχει σημασία αν δεν επαναλήφθηκε η συνεργασία του Νίκου Εγγονόπουλου με την Αλίκη Βουγιουκλάκη. Υπήρξε όμως ένας πολύτιμος θεμέλιος λίθος στο θεατρικό οικοδόμημα που επρόκειτο να ορθώσει η εθνική σταρ (η πρώτη που της απέδωσε τον χαρακτηρισμό αυτό ήταν η Ελένη Βλάχου). Ενώ η Αμαλία Μεγαπάνου έχει πει για την Αλίκη Βουγιουκλάκη πως «κάποια στιγμή κράτησε όλη την Ελλάδα στην αγκαλιά της».

Η συνεργασία της Βουγιουκλάκη, σε μεταγενέστερα χρόνια, με τον Μίνω Βολανάκη, τον Σπύρο Ευαγγελάτο, τη Ρούλα Πατεράκη (είχε κάνει πρόταση συνεργασίας και στον Αλέξη Μινωτή, που θεωρούσε ο ίδιος τη γειτνίαση των διαμερισμάτων τους, στην οδό Λυκείου το δικό του και στην οδό Στησιχόρου της Βουγιουκλάκη, ως έναν πολύ σοβαρό λόγο ώστε να μην της αρνηθεί την πρόταση της συνεργασίας, αν και τελικά την αρνήθηκε), αποδεικνύει ότι η εντύπωση ή μάλλον η βεβαιότητα μέσα στο «μετιέ» ήταν για τη Βουγιουκλάκη τελείως διαφορετική σε σχέση με αυτή που επλανάτο στην ατμόσφαιρα.