Η προέλευση του ουμανισμού

Σήμερα με τη συνείδηση του παγκόσμιου χωριού, που όμως βιώνει τις απάνθρωπες ανισότητές του ως κάτι σχεδόν φυσιολογικό, ποιο μήνυμα να στείλει ένας ποιητής; Κι αν χρεοκόπησε ηθικά ο τρόπος του Βρεττάκου και τόσων άλλων ουμανιστών ποιητών, τρόπος όμως που διατηρούσε έναν σεβασμό για την ιερότητα των λέξεων ως καταγγελτικού οργάνου, τι θα καταφέρει σήμερα ένας ποιητής που υιοθετεί μορφικά τη διάλυση του κόσμου προκειμένου να τον κατακρίνει και να τον υπονομεύσει; Γι’ αυτό και η παρωχημένη για πολλούς ποίηση του Νικηφόρου Βρεττάκου, όπως και άλλων προοδευτικών ποιητών, θα έπρεπε να μας προβληματίζει ως προς τον σχετικό χαρακτηρισμό της.

Μήπως δεν είναι τελικά η ίδια η ποίησή τους που υποφέρει, αλλά η έκπτωση των ουμανιστικών αξιών που την κάνει να φαίνεται σαν μια ποίηση χωρίς αντίκρισμα. Αλλωστε τον Νικηφόρο Βρεττάκο, ακόμη κι αν πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση, οργανώθηκε στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ (χωρίς ωστόσο οι σχέσεις του μαζί τους να είναι πάντα οι καλύτερες), τελικά έφθασε το ΚΚΕ να τον διαγράψει από τις τάξεις του γιατί στο βιβλίο του «Δυο άνθρωποι μιλούν για την ειρήνη του κόσμου» ζητούσε από τις χώρες που κατηύθυναν τις τύχες της ανθρωπότητας – ανάμεσά τους και η Σοβιετική Ενωση –  να εξασφαλίσουν την ειρήνη στον κόσμο.

Επιπλέον ο ουμανισμός του Βρεττάκου περισσότερο από μια πολιτική στράτευση, όπως το καταδεικνύει η ποίησή του, είχε την προέλευσή του στη φύση της γενέτειράς του. Είχε πίσω του το Γύθειο, την Πλούμιτσα, τον Ταΰγετο. Ισως ακόμη και το σχολείο όπου φοίτησε στο Γύθειο, αφού είναι γνωστό πως υπήρχε εκεί ένα σχολείο με παράδοση στον δημοτικισμό και τη λογοτεχνία. Από τις αίθουσές του είχε περάσει ως μαθητής ο ποιητής Σπήλιος Πασαγιάννης, που είχε σπουδάσει επίσης ηθοποιός κι είχε συνεργαστεί με τον Κωνσταντίνο Χρηστομάνο στη «Νέα Σκηνή», ενώ είχε παντρευτεί την αδελφή του Αγγελου Σικελιανού Ελένη. Κι ακόμη ως καθηγητής στο ίδιο αυτό σχολείο είχε υπηρετήσει ο πατέρας της Μαρίας Πολυδούρη.

Οσο ζούσε ο Νικηφόρος Βρεττάκος, χαριτολογώντας τού είχε αποδοθεί ο χαρακτηρισμός του «θρησκευόμενου της Αριστεράς». Δεν θα μπορούσε σήμερα να ηχήσει πιο αρμονικός συνδυασμός προκειμένου να σωθεί ο κόσμος, καθώς η ζεύξη αυτή είναι σε ευθεία ανταπόκριση με την πραγματική φύση του ανθρώπου. Αυτή της μεταφυσικής επιβίωσης σε συνδυασμό με την ανάγκη της προσφοράς, αν θεωρήσουμε ως σωστό τον προσδιορισμό της Αριστεράς, κατά τον πεζογράφο Γιώργο Ιωάννου, «ως διαρκούς ευαισθησίας». «Θρησκευόμενος αριστερός» επομένως ο Βρεττάκος, όπως πολλοί μεγάλοι ποιητές. Δύο όροι, «θρησκευόμενος» και «αριστερός», που στην περίπτωση του Νικηφόρου Βρεττάκου θα τους χαρακτήριζε κανείς ως ένα χειροποίητο δικό του έργο τέχνης με προορισμό τον απέραντο κόσμο και αφετηρία την ολόφωτη γενέτειρά του.