Εξέλιπεν σοφία 108 χρόνων

«Δεν ήλπιζα τόσο μακρά ζωή. Θυμάμαι – ξέρετε – τον κομήτη του Χάλεϊ, την εμφάνιση του Βενιζέλου, παρέστην – μικρό παιδί – σε ένοπλο συλλαλητήριο στην Κρήτη» έλεγε σε παλαιότερη συνέντευξή του στη Βίκυ Χαρισοπούλου. Το βράδυ της Παρασκευής, πλήρης ημερών, πλήρης ιδεών, φρονημάτων, οραμάτων, προσφοράς, πλήρης έρωτα και γνώσης και συνείδησης και παραγωγής, ο καθηγητής Εμμανουήλ Κριαράς άφησε την τελευταία του πνοή.

«Είμαστε τραγικές μορφές. Το γεγονός ότι έχουμε συνείδηση δεν νομίζω ότι είναι στοιχείο ουσιαστικής ευτυχίας. Ο άνθρωπος ζει πιο ευτυχισμένα όταν δεν έχει συνείδηση της τραγικότητας της ζωής του. Εγώ – δυστυχώς – την έχω. Επιθυμία μου είναι πλέον να μη ζήσω. Είναι βάρος πια η ζωή μου» έλεγε προ ετών – όταν μόλις είχε «κατακτήσει» το «αιωνόβιος». Αλλαξε σύντομα γνώμη. Δυο – τρία χρόνια μετά, θα έλεγε: «Οχι, δεν φοβάμαι το θάνατο. Δεν θέλω όμως να πεθάνω αμέσως. Θέλω να ολοκληρώσω τις εκκρεμότητες των κειμένων μου. Βλέπω τη ζωή του ανθρώπου στη γη ως ένα τραγικό γεγονός. Διότι δεν δίδει η ζωή ευτυχία. Ο άνθρωπος είναι τραγική μορφή στη γη. Το γεγονός ότι έχει συνείδηση δεν νομίζω ότι είναι στοιχείο ουσιαστικής ευτυχίας».

Γεννημένος στις 28 Νοεμβρίου του 1906 στον Πειραιά από οικογένεια κρητικής καταγωγής, γαλουχημένος ώς τα επτά του χρόνια στη Μήλο, μεγαλωμένος (1914-1924) στα Χανιά, σπουδαγμένος στην Αθήνα (Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών), στο Μόναχο και το Παρίσι, ο καθηγητής της Μεσαιωνικής Ελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (1950-1968), απολυθείς (βιαίως συνταξιοδοτηθείς) από τη χούντα και κοσμών το ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠαΣοΚ το 2009 (σε ηλικία 103 ετών), πέθανε το βράδυ της Παρασκευής από ανακοπή καρδιάς στο σπίτι του στη Θεσσαλονίκη, στο ίδιο σπίτι της οδού Αγγελάκη που τα τελευταία χρόνια λειτουργούσε ως βιβλιοθήκη και αναγνωστήριο για τους μεταπτυχιακούς φοιτητές του, εκεί όπου δεχόταν τον Πρωθυπουργό, υπουργούς, συνεργάτες του, με χαρά και διάθεση προσφοράς και μεταλαμπάδευσης γνώσης και απόψεων ζωής.

ΠΛΟΥΣΙΟ ΕΡΓΟ. Στο μεταξύ, εξέδωσε περισσότερα από 1.000 άρθρα και περίπου 60 βιβλία, από τα οποία ξεχωρίζουν οι μονογραφίες του για τον Γιάννη Ψυχάρη, τον Διονύσιο Σολωμό και τον Κωστή Παλαμά, οι εκδόσεις παλαιότερων κειμένων της νεοελληνικής λογοτεχνίας (η «Πανώριας» του Χορτάτση ή τα θεατρικά του Πέτρου Κατσαΐτη), μελέτες για τον δημοτικισμό (τον οποίο υποστήριξε από τα μαθητικά του χρόνια και κατόπιν ως πρόεδρος της 20μελούς επιτροπής που ανέλαβε τη μεταγραφή των δικαστικών κωδίκων ή εκείνης που εισηγήθηκε το είδος του μονοτονικού που επρόκειτο να εφαρμοστεί) και κυρίως οι 14 πρώτοι τόμοι του «Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας» γνωστού και ως Λεξικού Κριαρά. Το 1997 το εγκατέλειψε για προσωπικούς λόγους, παραδίδοντας το σχετικό αρχείο στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας της Θεσσαλονίκης, το οποίο συνεχίζει την επεξεργασία του.

«Ποια στοιχεία κάνουν τη ζωή μας λιγότερο τραγική;» είχε ερωτηθεί σε παλαιότερη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» και είχε αποκριθεί με κάτι που εξηγούσε το ακάματο του πνεύματός του: «Να επιτυγχάνεις εκείνο το οποίο υπηρετείς. Ο άνθρωπος είναι καμωμένος έτσι ώστε να θέλει να εργαστεί και να δημιουργήσει. Εγώ, στην ηλικία που είμαι, αν δεν ενεργούσα – όσο μπορώ – θα ήμουν δυστυχισμένος».

«ΝΑ ΥΠΟΜΕΝΟΥΜΕ». Είχε πει κι άλλα στις συνεντεύξεις του, συχνά συμβουλευτικού χαρακτήρα. Οπως η απάντησή του στο ερώτημα «τι να κάνουμε;». «Οι Σπαρτιάτες το έθεσαν λακωνικότερα όλων το 410 π.Χ. μετά τη ναυμαχία της Κυζίκου: “Ερρει τα κάλα. Mίνδαρος απεσύα. Πεινώντι τώνδρες. Aπορίομες τι χρη δραν”. Δηλαδή: “Καταστράφηκαν τα πλοία. Ο Mίνδαρος σκοτώθηκε. Οι άνδρες πεινούν. Απορούμε τι πρέπει να πράξουμε”. Να υπομένουμε. Μια λύση είναι εσείς να μιλάτε. Να λέτε πάντα αυτό που πιστεύετε. Και να πληροφορείτε σωστά. Μη δέχεσθε να γίνετε όργανα του οποιουδήποτε. Εξαγοράζονται πλέον εύκολα οι άνθρωποι».　

Οπως βέβαια έλεγε τον προηγούμενο Νοέμβριο στα «ΝΕΑ» (μία ημέρα αφότου είχε γιορτάσει τα 107α γενέθλιά του και μήνες προτού διαψεύσει με επιστολή του την υποψηφιότητά του στις ευρωεκλογές με οποιοδήποτε κόμμα), οι περισσότεροι που έρχονταν τα τελευταία χρόνια να τον δουν, να του ζητήσουν δηλώσεις, δεν το έκαναν απαραιτήτως γιατί εκτιμούσαν το έργο του και την προσωπικότητά του. «Είναι η ηλικία μου που τους κάνει εντύπωση. Δεν επεπόθησα ξέρετε τόσο μακρύ βίο. Εγινε. Δεν θέλω πια άλλο να ζήσω. Η χαρά μου (σ.σ.: η αγαπημένη του σύζυγος Αικατερίνη Στρυφτού – Κριαρά) έφυγε. Ο έρωτας – τον οποίο η ύπαρξή της και μόνο μού ενέπνεε, ο έρωτας για τη ζωή, τη δημιουργία και την εργασία, για τη δημιουργία – δεν υπάρχει πια. Οπότε, σας ευχαριστώ για τις ευχές και τα δώρα, αλλά είναι πλέον περιττά. Και η εποχή μας δεν το θέλει το περιττό».