Από την Γκόλφω έως τον Λάνθιμο: 100 χρόνια ελληνικό σινεμά

Γνωρίζοντας πως οι γείτονες Ιταλοί είχαν ήδη κάνει φιλμικά θαύματα, ο Μπαχατόρης προσλαμβάνει αμέσως για οπερατέρ και σκηνοθέτη τον Ιταλό Φίλιππο Μαρτέλι. Που όμως βρισκόταν έτη φωτός μακριά από τις ευαισθησίες μιας… Γκόλφως. Η επιλογή του έργου ήταν σχεδόν αναπόφευκτη. Το βουκολικό δράμα του Περεσιάδη είχε παρουσιαστεί στα μεγαλύτερα θέατρα της χώρας μόλις έναν χρόνο πριν, το 1913 – οι δε ηθοποιοί προήλθαν κατευθείαν από το σανίδι: πρωταγωνίστρια η Βιργινία Διαμάντη (στον ρόλο της Γκόλφως), ενώ μαζί της εμφανίστηκε η Ολυμπία Δαμάσκου, ο Διονύσης Βενιέρης, ο Θάνος Ζάχος και ο Γιώργος Πλουτής. Οι δε κριτικές, ελαστικές. Αλλά και οξυδερκείς. «Υπάρχει αρκετή διαφορά του παίζειν έργο από σκηνής και άλλο διά κινηματογράφου» έγραφε η εφημερίδα «Σκριπ» ενώ σύμφωνα με το «Εμπρός» οι αυτοδίδακτοι ηθοποιοί «εθαυματούργησαν». Κι όμως, η ταινία (είχε κοστίσει εκατό χιλιάδες δραχμές) υπήρξε εμπορική αποτυχία.

Ο Δάφνις και η Χλόη, δύο μικροί βοσκοί, μεγαλώνουν μαζί στα βουνά της αρχαίας Λέσβου. Με τον ερχομό της εφηβείας, η αφύπνιση των ερωτικών ενστίκτων, πιο έντονη στην περίπτωση της Χλόης, προκαλεί αμηχανία και ταραχή στα δύο παιδιά που δεν ξέρουν πώς να απαντήσουν στο κάλεσμα της σάρκας. Και οι θεατές της ταινίας του Ορέστη Λάσκου έρχονται αντιμέτωποι με ένα πρωτοφανές θέαμα: το ξεγύμνωμα των πρωταγωνιστών μπροστά στον φακό και, ακολούθως, στα μάτια τους. Δεν ήταν όμως αυτή η μοναδική καινοτομία του φιλμ. Ο Λάσκος παίρνει την κάμερα στο χέρι και ακολουθεί τους ήρωές του (εκείνα τα χρόνια η μηχανή έμενε συνήθως ακίνητη) ενώ γυρίζει την ταινία του σε παγχρωματικό φιλμ, το οποίο δίνει πολλές αποχρώσεις του ασπρόμαυρου. Ευτυχώς που είχαν σταλεί και κάποιες κόπιες στις ΗΠΑ, για τον εκεί Ελληνισμό, αλλιώς σήμερα δε θα είχαμε ούτε… καρέ.

Η πρώτη ομιλούσα ελληνική παραγωγή δεν θα μπορούσε παρά να ήταν του Φιλοποίμενα Φίνου, ο οποίος ανέλαβε και τη σκηνοθεσία της. Στο φιλμ ένας νησιώτης δένεται συναισθηματικά με μια νεαρή ντόπια αλλά μια πλούσια γυναίκα του παίρνει τα μυαλά. Πρωταγωνιστές, οι Λήδα Μιράντα, Κώστας Παπαγεωργίου και η Νανά Παπαδοπούλου, ενώ τον ήρωα ενσάρκωσε ο Λάμπρος Κωνσταντάρας. Η φωνή του όμως δεν… ικανοποίησε τον παραγωγό και τελικά ντουμπλαρίστηκε από τον Πέτρο Επιτροπάκη.

Διακρίθηκε με τη Χρυσή Σφαίρα καλύτερης ξένης ταινίας το 1956, καθώς και με το βραβείο ερμηνείας Isa Miranda, για τη Μερκούρη, στο Φεστιβάλ Καννών του 1955. Ηταν η ελληνική υποβολή για το Οσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας του 1956. Ο Κώστας Σταματίου, της τότε «Αυγής», δεν εντυπωσιάστηκε: «Αυτό που βλέπουμε (…) προβάλλει ό,τι χαμηλότερο, ό,τι πιο “λούμπεν”, ό,τι πιο χυδαίο και καθυστερημένο στοιχείο υπάρχει στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα» θα γράψει τότε. Ο Κακογιάννης στα γυρίσματα έκανε το αδιανόητο. Οπως λέει και ο ίδιος: «Εχωσα θρασύτατα τον Φούντα με στολή του Ολυμπιακού και μια δική μας μπάλα στο γήπεδο του Παναθηναϊκού κατά τη διάρκεια ενός σημαντικού ματς, βάζοντάς τον να κάνει ντρίμπλες και να εκτελεί κόρνερ με φόντο τις κατάμεστες κερκίδες που τα ‘χαν χάσει, ώσπου ο διαιτητής να διακόψει το παιχνίδι όταν οι πραγματικοί παίκτες βρέθηκαν με δύο μπάλες στα πόδια τους».

Δεν υπήρχε ταινία στην έως τότε ιστορία του ελληνικού σινεμά που μπορούσε να συγκριθεί με τούτο εδώ, το μέγιστο επίτευγμα του Γιώργου Τζαβέλλα. Ταινία σπονδυλωτή (μια κάλπικη λίρα αδυνατεί να προσφέρει στους κατόχους της εκείνα που ονειρεύονται), παίζει εντέχνως με τα είδη και γεμίζει τις αίθουσες. Εδώ έχουμε και το δεύτερο διεθνές σουξέ του ελληνικού σινεμά καθώς η ταινία γίνεται επιτυχία τόσο στην Ευρώπη όσο και στη Σοβιετική Ενωση. Οταν ύστερα από χρόνια ο Τζαβέλλας επισκέπτεται τη Μόσχα για τις ανάγκες ενός φεστιβάλ,  ένα κατάμεστο θέατρο γεμάτο θαυμαστές της ταινίας τον περιμένει για να τον καταχειροκροτήσει!

Τα μέλη του γνωστού συγκροτήματος της δεκαετίας του ’60, Forminx, προσπαθούν να βρουν τη γυναίκα ενός εξ αυτών, την οποία έχει απαγάγει κάποιος μυστηριώδης άνδρας. Παρεμβάλλονται εικόνες από μια οκταήμερη μουσική εκδήλωση, την οποία παρακολούθησαν οκτώ χιλιάδες άτομα. Ολα αυτά σε σκηνοθεσία του… Θόδωρου Αγγελόπουλου! Ή περίπου, μιας και τα γυρίσματα διεκόπησαν όταν οι παραγωγοί (ανάμεσά τους και ο Νίκος Μαστοράκης) διαφώνησαν με το ύφος του σκηνοθέτη (είχε τραβήξει «χιλιόμετρα»… ποδιών σε τρεχάλα, επηρεασμένος από το «A hard day’s night»). Την ταινία θα ολοκληρώσει ο Κώστας Λυχναράς.

Σήμερα, θεωρείται δικαίως μία από τις καλύτερες ελληνικές ταινίες όλων των εποχών. Τότε, το 1971, βρέθηκε μόλις… 58η ανάμεσα στις 90 ελληνικές ταινίες εκείνης της χρονιάς. Καλό είναι να θυμόμαστε λοιπόν πως σημασία έχει ό,τι αντέχει στον χρόνο – ακόμη κι όταν αυτό αφορά ταινίες που δεν «έφεραν τα λεφτά τους». Λίγοι σήμερα θυμούνται ότι η ταινία γυρίστηκε στα αγγλικά, ντουμπλαρίστηκε στα ελληνικά και κέρδισε μονάχα το βραβείο γυναικείας ερμηνείας στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης (για τη Μαρία Βασιλείου). Λεπτομέρεια: πριν από τα γυρίσματα, ο Αλέξης Δαμιανός συνήθιζε να ψέλνει ψιθυριστά το «Σήμερον κρεμάται επί ξύλου» για να φτιάχνει ατμόσφαιρα.

«Ειδικώς διασύρεται το πρόσωπον του στρατηγού Παπάγου. Είναι αδύνατον να δίδεται επίσημος υποστήριξις εις ταινίας αι οποίαι παρουσιάζουν μονομερώς την πρόσφατον πραγματικότητα. Διά να το αντιληφθή κανείς αυτό, αρκεί να φαντασθή πόσος θόρυβος θα ηγείρετο από τους σήμερον διαμαρτυρομένους εάν ενεκρίνετο η επίσημος αντιπροσώπευσις της Ελλάδος εις τας Κάννας από ταινίαν με θέμα λ.χ. την σφαγήν του Μελιγαλά ή τον φόνον του συνταγματάρχου Ψαρρού». Δελτίο Τύπου της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών σχετικά με την άρνηση της ελληνικής κυβερνήσεως να επιτρέψει στην ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου να διαγωνιστεί στο επίσημο πρόγραμμα, απ’ όπου πιθανότατα θα είχε φύγει με τον Χρυσό Φοίνικα.

Σε ένα φιλμικό σύμπαν άδειο από γυναίκες, ακολουθούμε τον Κυριάκο και τη γενιά που εκπροσωπεί, από την ηλικία των 25 έως τα 50 του, σε ένα χωροχρονικό συνεχές που ξεκινά από τη Δυτική Γερμανία του 1965 για να καταλήξει στην Αθήνα του 1990. Το σενάριο απαιτεί γυρίσματα στη Γερμανία – η εταιρεία δε από την οποία ενοικιάζεται ο εξοπλισμός είναι η ίδια που καλύπτει τον Βιμ Βέντερς για τα «Φτερά του έρωτα» που γυρίζονται εκείνη την περίοδο. Φορτηγά και ελικόπτερα για τον Βέντερς, ένα μικρό βανάκι για τον Παναγιωτόπουλο που αυτοσαρκαστικά χαιρετά τον πρώτο με το αμίμητο «Γεια σου, συνάδελφε»!

Ο Τάκης, υπάλληλος σε βιοτεχνία φωτιστικών και πατέρας ενός μωρού, αντιμέτωπος με τον τοκογλύφο του. Η σκηνή δύσκολη: ο Κώστας Ξυκομηνός πρέπει να γραπώσει τον πρωταγωνιστή και επιστήθιο φίλο του Ερρίκο Λίτση και να τον… κοπανήσει σε ένα αυτοκίνητο. Στο γύρισμα υπάρχει πρόβλημα. Ο Γιάννης Οικονομίδης, σκηνοθέτης της ταινίας, δεν ικανοποιείται. Ετσι, μιας και το πλάνο «κόβει» το πρόσωπό του παίρνει, κυριολεκτικά, στα χέρια του την κατάσταση. Αποτέλεσμα: ένας τραυματίας. Την ώρα που καθαρίζουν τα τραύματα του Λίτση ο ηθοποιός μονολογεί «Ολα για την τέχνη». Σημειώστε πως η ταινία «εγκαινιάζει» μια νέα εποχή, διεθνούς αποδοχής στα φεστιβάλ του εξωτερικού καθώς επιλέγεται στο Φεστιβάλ Καννών, στην Εβδομάδα της Κριτικής.

Μια οικογένεια, με τα παιδιά αιχμάλωτα στο απομονωμένο σπίτι της ύστερα από επιλογή των γονέων τους, μη έχοντας καμία επαφή με τον έξω κόσμο. Η παραγωγή της ταινίας του Γιώργου Λάνθιμου συνειδητοποιεί πως η κλειστοφοβική φύση του σεναρίου απαιτεί ένα μεγάλο σπίτι – για να μην αποτρελαθούν οι ηθοποιοί! Παρά την υποψηφιότητα για Οσκαρ το 2011 και την πληθώρα βραβείων που προηγήθηκαν, ο Λάνθιμος θα βρεθεί να γυρίζει την επόμενη ταινία του με… δανεικά λεφτά. Ε, τον αδικείς μετά που έφυγε για Λονδίνο;