Η αποκατάσταση και τα διλήμματα

Το πολιτικό και το ηθικό τραύμα για τον ευρύτερο κόσμο της Αριστεράς από την κομματική καταδίκη του Πλουμπίδη – η οποία συνόδευσε τη μισαλλόδοξα εκδικητική εκτέλεσή του από το μετεμφυλιακό κράτος – θα διαρκέσει για δύο τουλάχιστον δεκαετίες. Η ανοχή αλλά και η συνενοχή που συνόδευσαν αρχικά την κομματική καταδίκη δημιούργησαν ένα δύσκολα επουλώσιμο ρήγμα, αφού οι αντίθετες φωνές υπήρξαν ιδιαίτερα περιορισμένες: από τα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ στην υπερορία μόνο ο συνδικαλιστής Κώστας Θέος αρνήθηκε να συμπορευτεί, ενώ στην Ελλάδα μόνον οι άμεσοι συνεργάτες του (όπως π.χ. οι θανατοποινίτες Ελλη Παππά και Στάθης Δρομάζος καθώς και η φυλακισμένη σύζυγός του Ιουλία), αντέδρασαν φανερά. Οταν, επομένως, μετά την καθαίρεση του Ζαχαριάδη το 1956, το ΚΚΕ χρειάστηκε να επανεξετάσει το «ανώμαλο εσωκομματικό καθεστώς», όπως εύσχημα χαρακτηρίστηκε η προηγούμενη περίοδος, οι διαδικασίες υπήρξαν ιδιαίτερα αργόσυρτες.

ΤΟ ΑΠΟΡΡΗΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ. Τον Αύγουστο του 1958 η 9η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ με μια λακωνική ανακοίνωση για αυστηρά περιορισμένη εσωκομματική χρήση αποφάσισε «την αποκατάσταση της μνήμης των συντρόφων Γιώργη Σιάντου, Νίκου Πλουμπίδη (Μπάρμπα) και Κώστα Γυφτοδήμου (Καραγιώργη)». Είχε προηγηθεί ένα εκτενές πόρισμα από τρία μέλη της ΚΕ το οποίο απήλλασσε τον Πλουμπίδη από όλες τις κατηγορίες που του είχαν αποδοθεί, η ευθύνη για τις οποίες επιρριπτόταν στην κυρίαρχη έως το 1956 τριανδρία Ζαχαριάδη – Μπαρτζιώτα – Βλαντά. Το πόρισμα όμως αυτό παρέμεινε αυστηρά απόρρητο, ενώ και η φράση που χρησιμοποίησε η απόφαση της ΚΕ («αποκατάσταση της μνήμης») φανέρωνε την επιθυμία της να μην προχωρήσει περαιτέρω, τουλάχιστον σε εκείνη τη συγκυρία, η διερεύνηση της υπόθεσης και η δημοσιοποίηση των συμπερασμάτων. Η ίδια τακτική υιοθετήθηκε εξάλλου και όσον αφορά την «υπόθεση Καραγιώργη», ο οποίος πέθανε στις ρουμανικές φυλακές το φθινόπωρο του 1954.

Σιάντος, Καραγιώργης και Πλουμπίδης αποκαταστάθηκαν με έμμεσο τρόπο και ως μέλη της ΚΕ στο 8ο Συνέδριο του ΚΚΕ, το οποίο πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 1961 στη Ρουμανία, αφού τα ονόματά τους μνημονεύτηκαν μαζί με των υπολοίπων μλών της ΚΕ που είχαν πεθάνει, σκοτωθεί ή εκτελεστεί κατά την προηγούμενη δεκαπενταετία. Ομως και η ανακοίνωση αυτή αφορούσε αποκλειστικά τα ελάχιστα στελέχη του ΚΚΕ (από την Ελλάδα μόνο 10 άτομα) που συμμετείχαν στο Συνέδριο.

Ετσι, η πρώτη ολοκληρωμένη και δημόσια κομματική αποκατάσταση του Πλουμπίδη πραγματοποιήθηκε 8 χρόνια μετά την εκτέλεσή του, με ένα εκτενές άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νέος Κόσμος (όργανο της ΚΕ) τον Σεπτέμβριο του 1966 γραμμένο από τον Αλέκο Ψηλορείτη (Γιώργος Αγγουράκης).

Αποσπάσματα από το άρθρο αυτό δημοσίευσε και ο Ριζοσπάστης (το 1975) στην πρώτη μετά την επανέκδοσή του αναφορά του στον Πλουμπίδη, με αφορμή την επέτειο της εκτέλεσής του στις 14 Αυγούστου.

Η ΤΑΛΑΝΤΕΥΣΗ. Η πολιτική δυστοκία που χαρακτήριζε την εξαγωγή συμπερασμάτων από την «υπόθεση Πλουμπίδη» αφορούσε κυρίως την ταλάντευση ως προς το ποια όψη της θα έπρεπε να αναδειχθεί ως πρωτεύουσα: η μισαλλόδοξη εκδικητικότητα του μετεμφυλιακού κράτους, η αταλάντευτη προσήλωσή του στα ιδανικά του κομμουνισμού και η σταθερή επιθυμία του να αποκατασταθεί από το ίδιο του το κόμμα ή, τέλος, η εγκληματική στάση της κομματικής ηγεσίας που δεν δίστασε να αμφισβητήσει ακόμη και την εκτέλεσή του καθώς και η συνακόλουθη συνενοχή μεγάλης μερίδας των κομματικών μελών; Οι διαφορετικές προσεγγίσεις βρήκαν την ευκαιρία να εκφραστούν ήδη από το 1965 με ενδιάμεσο τη λογοτεχνία. Αφορμή η έκδοση του μυθιστορήματος του Κώστα Κοτζιά «Αντιποίηση αρχής», το οποίο με έμμεσο αλλά σαφή τρόπο είχε ως κεντρικό ήρωα τον Πλουμπίδη, υιοθετώντας τις δύο πρώτες όψεις της υπόθεσης και υποβαθμίζοντας (έως αγνοώντας)την τρίτη. Με οξύτατη κριτική στην Επιθεώρηση Τέχνης (Ιαν. και Φεβρ. – Μάρτιος 1965) ο Κ. Πορφύρης και ο Μαν. Αναγνωστάκης χαρακτήρισαν το μυθιστόρημα του Κοτζιά «ανιαρή φλυαρία». Εκτοτε, και ιδιαίτερα μετά το 1974, τα διλήμματα αυτά παραμένουν.