Οταν τα εξώφυλλα των δίσκων είχαν κάτι να πουν

Η ψηφιακή μουσική επελαύνει και μια συνέπειά της είναι ότι η εικαστική επένδυση των ροκ ή ποπ άλμπουμ μειώνεται ή αλλάζει. Παράλληλα τα βινύλια επιχειρούν θαρραλέα επιστροφή, βασισμένα και στο «οπτικό» τους πλεονέκτημα. Ποια ήταν όμως εκείνα που το διέθεταν και με το παραπάνω;

Τι κάνει το εξώφυλλο ενός ποπ ή ροκ δίσκου καλό; Είναι η δυνατότητα να αποδώσει οπτικά τη µουσική και το στυλ που αντιπροσωπεύει; Είναι η καλλιτεχνική του αυτονοµία, είναι και τα δύο µαζί ή κάτι άλλο; Στην εποχή του MP3 και του streaming, που χιλιάδες ακροατές ζώνονται µια µικρή εύχρηστη συσκευή ώστε να ακούσουν τραγούδια (ενίοτε ικανά να παγώσουν τον χρόνο) ακόµα και ενώ διαλέγουν δηµητριακά στο σουπερµάρκετ, η ενασχόληση µε το ερώτηµα µοιάζει ακαδηµαϊκή.

Και όμως κάποτε ένα καλό εξώφυλλο απαιτούσε από μεσημεριανές συσκέψεις μανατζαραίων, μέχρι νυχτερινές κραιπάλες της μπάντας – κι ας μην κατέληγαν πάντα στη σωστή απόφαση. Επιστρατεύονταν καλλιτέχνες, φίλοι, ερωτικοί σύντροφοι, απίθανα φροντιστηριακά είδη και τέλος πάντων μια πλειάδα γνωστών ή αγνώστων, που σκοπό είχε να μεταμορφώσει το 12ιντσο άλμπουμ όχι μόνο σε ένα ελκυστικά συσκευασμένο προϊόν αλλά και σε ένα σχεδόν ολοκληρωμένο καλλιτέχνημα. Από το 1938 που η Columbia προσέλαβε τον Αλεξ Στάινβαϊς καλλιτεχνικό διευθυντή της και εκείνος κατόρθωσε να καταγραφεί ως ο άνθρωπος που δημιούργησε την τέχνη του εξωφύλλου, τα παραδείγματα, πετυχημένα ή όχι, εμπορικά ή λογοκριμένα, συνοπτικά ή αδικαιολογήτως περίπλοκα, είναι ευτυχώς μπόλικα.

Τόσο που ακόμα και στην εποχή του MP3 και του streaming η ενασχόληση με ένα καλό εξώφυλλο μοιάζει ακαδημαϊκή, αλλά δεν είναι εντελώς. Σύμφωνοι, τα περισσότερα πλέον είναι όχι μόνο ψηφιακά αλλά και ενίοτε θαμμένα κάτω από τις ίδιες τις τεχνολογικές δυνατότητές τους. Υπάρχουν όμως χρονιές που τα στατιστικά δείχνουν αμφιλεγόμενες μάχες μεταξύ των παλιών και των νέων μουσικών φορμάτ. Δεν είναι τόσο ότι το κατάστημα iTunes εισάγει διαδραστικά εξώφυλλα ή ότι θρυλικοί σχεδιαστές όπως ο Πίτερ Σάβιλ διακηρύσσουν τον θάνατο της τέχνης τους που καθορίζει την έκβαση.

Η συλλογική συνείδηση των ακροατών, η οποία αν υπάρχει, βλέπει τη μουσική από το βινύλιο στην κασέτα και από εκεί στα CD ή στα MP3 να γίνεται όλο και πιο αόρατη, ίσως είναι πιο επιδραστική. Μερικοί δηλαδή αρκούνται σε κάτι εύχρηστο, μερικοί άλλοι χρειάζονται ακόμα μια ωραία εικόνα στη δισκοθήκη τους, στον τοίχο του δωματίου τους, άντε και στην οθόνη του υπολογιστή τους. Θέμα γούστου είναι τέλος πάντων. Παρόμοιου με εκείνο που θα κρίνει αν τα εξώφυλλα που ακολουθούν, είναι τα αντιπροσωπευτικότερα όλης αυτής της ωραίας περιπέτειας.

The Beatles, «Abbey Road»

Ούτε το όνομα της μπάντας αναγραφόταν ούτε του δίσκου. Επρόκειτο για κάποιου είδους μυστικοπάθεια; Αυτό συμπέραναν όσοι εντόπισαν στη φωτογραφία δώδεκα παρακαλώ κρυμμένα μηνύματα που αποκάλυπταν ότι ο Πολ Μακάρτνεϊ δεν ζούσε πια. Το ότι εκείνος εμφανιζόταν ξυπόλητος και οι άλλοι ήταν ντυμένοι σαν ιερέας, σαν τεθλιμμένος συγγενής ή νεκροθάφτης, το ότι η πινακίδα του σκαραβαίου κωδικοποιούσε την πληροφορία ότι ο «μακαρίτης» θα ήταν 28 χρονών αν τα είχε καταφέρει, είναι ίσως τα πιο γνωστά. Ηταν όμως απλώς μια φωτογραφία έξω από τα ομώνυμα στούντιο,

The Clash, «London Calling»

Λίγα στιγμιότυπα μπορούν να συνοψίσουν το πνεύμα ενός ολόκληρου μουσικού κινήματος, η φωτογράφος Πένι Σμιθ όμως, παρούσα το 1979 στη συναυλία των Clash στο Palladium της Νέας Υόρκης, ένα τέτοιο απαθανάτισε. Οπως θα δήλωνε αρκετά αργότερα ο πρωταγωνιστής του, ο μπασίστας Πολ Σιμόνον, βασική αιτία του ξεσπάσματός του ήταν το κοιμισμένο κοινό ενώπιόν του – που ίσως πάλι να μην έφταιγε τόσο αν σκεφτεί κανείς ότι ο συναυλιακός χώρος διέθετε φιξαρισμένες θέσεις. Το δε τραυματισμένο όργανό του εκτίθεται σήμερα στο Rock and Roll Hall of Fame, στο Κλίβελαντ.

Roxy Music, «Country Life»

Σύμφωνα με τον θρύλο, τα κορίτσια που απεικονίζονται, ονόματι Κονστάντσε Καρόλι και Εβελιν Γκρούνβαλντ, γνωρίστηκαν με τον Μπράιαν Φέρι στην Πορτογαλία, ενώ εργάζονταν ως μοντέλα. Εκείνος τους ζήτησε να ποζάρουν για τον δίσκο της μπάντας του, εκείνα συμφώνησαν και ακολουθώντας τις οδηγίες του φωτογράφου Ερικ Μπόμαν στάθηκαν μπροστά από μια φυλλωσιά. Οπως ήταν επόμενο, το αποτέλεσμα δεν άρεσε σε όλους και χώρες όπως η Ισπανία, η Ολλανδία ή οι σεμνότυφες με κάτι τέτοια ΗΠΑ το λογόκριναν. Τόσο που η κομμένη εκδοχή περιλάμβανε απλώς την πρασινάδα του φόντου.

Joy Division,
«Unknown Pleasures»

Από μια άποψη και αφού μιλάμε για ντεμπούτο, η απουσία στο άλμπουμ οποιασδήποτε εξήγησης περί της φύσης των κουνημένων γραμμών στο εξώφυλλό του φανερώνει μια κάποια αυτοπεποίθηση. Είναι άραγε μια συστάδα ημιτονοειδών κυμάτων; Είναι η θάλασσα; Ή μια οροσειρά; Τίποτα από όλα αυτά. Μια αλληλουχία εκατό διαδοχικών «σφυγμών» είναι, του πρώτου πάλσαρ που ανακαλύφθηκε (από τη φοιτήτρια αστρονομίας Τζόσλιν Μπελ, το 1967), με το όνομα «PSR B1919+21». Η ιδέα ήταν του σχεδιαστή Πίτερ Σάβιλ και η σκοτεινιά της ταίριαζε γάντι με το λιγοστό φως της ζωής του Ιαν Κέρτις.

The Velvet Underground, «The Velvet Underground & Nico»

Αν και ο ρόλος του Αντι Γουόρχολ στη δημιουργία και στην κατεύθυνση αυτού του συγκροτήματος είναι κάπως θολός, η ευθύνη για το πρώτο τους εξώφυλλο είναι δική του και όσο χαρακτηριστική του ύφους του γίνεται. Στα πρώτα ας πούμε αντίτυπα του άλμπουμ, μπορούσε κανείς να «ξεφλουδίσει» την μπανάνα και να αποκαλύψει το ροζ εσωτερικό της. Με δεδομένους πάντως τους στίχους των τραγουδιών, πολλοί θεώρησαν ότι η εικόνα παρέπεμπε σε ένα χαζό, αστικό μύθο, που ήθελε την μπανανόφλουδα να έχει ψυχοτρόπες ιδιότητες έτσι και καπνιστεί.

Pink Floyd,
«Τhe Dark Side of the Moon»

«Ο Ρίτσαρντ Ράιτ ήθελε κάτι καθαρό και παραστατικό, όχι φωτογραφικό» διηγιόταν κάποτε ο σχεδιαστής Στορμ Θόργκερσον της θρυλικής ομάδας Hipgnosis, που ευθύνεται για τα περισσότερα εξώφυλλα της μπάντας. Η πρόταση του πληκτρά της ήταν σαφής, παρότι η πρώτη υλοποίησή της περιλάμβανε το ασπρόμαυρο ενσταντανέ ενός πρίσματος τοποθετημένου πάνω σε μια παρτιτούρα. Τελικά επικράτησε η γνωστή εικόνα, που κερδίζει σε αρκετές ψηφοφορίες για το καλύτερο εξώφυλλο. Από τα χρώματα πάντως της ίριδας που απεικονίζει, απουσιάζει ένα. Ξέρει κανείς ποιο;

David Bowie, «Alladin Sane»

Ο προηγούμενος δίσκος του μας είχε συστήσει την περσόνα του Ζίγκι Στάρνταστ. Η ανθρωπότητα τον είχε αγαπήσει αρκούντως, δεν ήταν αυτό όμως που χρειαζόταν ο Ντέιβιντ Μπάουι για να τον επαναφέρει. Ετσι κι αλλιώς, πάλι κάπως αινιγματική θα ήταν η παρουσία του. Καλά ο κεραυνός που διαπερνούσε το δεξί μάτι του, τι ήταν όμως αυτό το μυστήριο υγρό που έσταζε από την αριστερή κλείδα του; Φταίει άραγε που αντί για τον Μικ Ροκ με τον οποίο συνεργαζόταν συνήθως, ο μεγαλύτερος χαμαιλέοντας της ροκ επιστράτευσε αυτή τη φορά τον φακό του Μπράιαν Ντάφι; Ή μήπως έχει μεγάλη σημασία;

Sex Pistols,
«Never Mind the Bollocks»

Δεν ήταν μόνο τα αυθάδη τραγούδια και η ψυχωμένη ερμηνεία τους. Ακόμα και το ντιζάιν του, το φαινομενικά απλό ή και επιπόλαιο, έγινε κάτι σαν πατρόν για τις πανκ εικονογραφήσεις που θα ακολουθούσαν. Είχε μια αντικαθεστωτική ή έστω θρασεία χροιά, που επιτυγχανόταν μάλιστα απλώς με χρώματα νέον και σκόρπια τυπογραφικά στοιχεία. Η ιδέα ήταν του Τζέιμι Ρέιντ, ο οποίος θα δήλωνε ότι στις ρίζες της πανκ αισθητικής έβλεπε στοιχεία της σοβιετικής πρωτοπορίας, των σουρεαλιστών, των ντανταϊστών και των καταστασιακών.

The Rolling Stones,
«Sticky Fingers»

Ηταν το πρώτο άλμπουμ του συγκροτήματος τη δεκαετία του ’70, το πρώτο από τη δική τους εταιρεία, επομένως είχαν κάμποσους λόγους να το κάνουν – πώς να το πούμε; – προκλητικό. Ετσι, κάλεσαν και αυτοί τον Αντι Γουόρχολ, που είχε επιστρατεύσει τον φωτογράφο Μπίλι Νέιμ, που είχε στήσει στο στούντιό του έναν άνδρα αρκούντως προικισμένο. Δεν ήταν ο Μικ Τζάγκερ, λίγοι όμως θυμούνται με σιγουριά το όνομά του. Πιο βέβαιο είναι ότι τα πρώτα αντίτυπα είχαν προσαρμοσμένο ένα αληθινό φερμουάρ, που αποκάλυπτε το όνομα του δημιουργού και επί λέξει, τη φράση «THIS PHOTOGRAPH MAY NOT BE—ETC».

Nirvana, «Nevermind»

Λέγεται ότι η ιδέα ήρθε στον Κερτ Κομπέιν όταν έβλεπε ένα ντοκιμαντέρ για τα οφέλη και τους κινδύνους του τοκετού μέσα σε νερό. Ο σαρκασμός που ήθελε να αποτυπώσει ήταν ότι κάποτε οι άνθρωποι θα διαφθείρονται από το χρήμα, από τη γέννησή τους κιόλας. Ο μπόμπιρας πάντως (οι γονείς του οποίου είχαν λάβει τότε 200 δολάρια για τη φωτογράφιση) είναι σήμερα ένας εικοσάρης που λέγεται Σπένσερ Ελντεν και για λόγους που μόνο εκείνος ξέρει, αρκετές φορές επαναλαμβάνει το κατόρθωμά του επί πληρωμή, φορώντας όμως εσώρουχο ή μπανιερό.

The Strokes, «Is this it»

Υποτίθεται ότι ο πισινός ανήκει στην πρώην σύντροφο του φωτογράφου Κόλιν Λέιν, η οποία μια μέρα, εκεί που έβγαινε από το ωραίο της μπάνιο είδε ξαφνικά ένα γαντοφορεμένο χέρι και ένα φλας. Λίγες ημέρες μετά, ο Τζούλιαν Καζαμπλάνκας αντίκρισε τη φωτογραφία στο πορτφόλιο του Λέιν, τη βρήκε ωραία και αν κρίνουμε από τον ρόλο που έπαιξε η γενικότερη εικόνα των Strokes στην επιτυχία τους, μάλλον δίκιο είχε. Κι ας έχουμε να κάνουμε με ένα ωραίο κάδρο μεν, του οποίου όμως τα συστατικά – δερμάτινο αξεσουάρ, γυμνή σάρκα, οπτική αναπαράσταση του ονόματος της μπάντας – μάλλον απλοϊκά ροκ στερεότυπα είναι.

Blind Faith, «Blind Faith»

Το μοναδικό άλμπουμ του συγκροτήματος που έστησαν ο Ερικ Κλάπτον, ο Τζίντζερ Μπέικερ, ο Στιβ Γουίνγουντ και ο Ρικ Γκρετς απεικόνιζε στο εξώφυλλο (αν είχαν τον Θεό τους οι άνθρωποι) ένα εντεκάχρονο κορίτσι, γυμνό, που κρατούσε μια μινιατούρα αεροπλάνου, από εκείνες που θα έκαναν τον Φρόιντ να πει κάτι του στυλ «πρόκειται σίγουρα για φαλλικό σύμβολο». Σύμφωνα με τον φωτογράφο Μπομπ Σέιντεμαν, πάντως, ο συμβολισμός ήταν περίπου ότι η τεχνολογία (τα αεροπλάνα δηλαδή) απαιτεί και λίγη αθωότητα (η 11χρονη). Οπως ήταν επόμενο, ελάχιστοι από εκείνους που αποφασίζουν ποιες εικόνες είναι κατάλληλες για ένα κατάστημα βρήκαν ενδιαφέρουσα την ερμηνεία του.