Μοσχαράκι – Κωνσταντινούπολη: σημειώσατε Χ

Μια αναδρομή στο άλλοτε μακρινό και άλλοτε κοντινό παρελθόν, όπως αναδύονται μέσα στο ταραγμένο παρόν

Δεν γνωρίζουμε αν υπήρξαν φίλοι ο Μιχαήλ Δ. Στασινόπουλος και ο Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος καθώς διαυλακώνουν και οι δύο με τις επίσημες ιδιότητές τους τον ελληνικό 20ό αιώνα. Σίγουρα όμως θα είχαν συναντηθεί και συνεργαστεί αφού με την ιδιότητα τουλάχιστον του ακαδημαϊκού δεν μπορεί παρά να βρίσκονταν σε επαφή. Θα ήταν όμως αδύνατον τόσο για τους ίδιους όσο και για τους άλλους να φανταστούν πως μια άμεση και σπαρταριστή επικοινωνία τους στο μέλλον θα γινόταν με βάση όχι τα πολύτιμα γραπτά τους ντοκουμέντα αλλά με μια εντελώς ξεχωριστή τους πράξη – διαφορετική βέβαια για τον καθένα. Μια πράξη που ενδεχομένως ο καθένας τους να γνώριζε μόνο τη δική του, όσο κι αν οι δύο πράξεις πιστώνονται με τα ίδια ακριβώς ευεργετικά στοιχεία. Γεγονός που σημαίνει τι; Οτι μέσα στον χρόνο μια σημαντική για όλους γραμμένη σελίδα μετράει πολύ λιγότερο απ’ όσο μια πράξη που ανακουφίζει αποτελεσματικά έναν άνθρωπο. Εστω κι αν δεν θα τη μάθει ποτέ κανείς άλλος παρά μόνον εκείνος που ανακουφίζεται αλλά και ο άνθρωπος που τον ανακουφίζει.

Χαιρόμαστε ιδιαίτερα που μας δίνεται η ευκαιρία να επισημάνουμε μια κοινή κοίτη, αυτή της ανθρωπιάς και της ευαισθησίας, που διέπλευσαν δύο σημαντικές μορφές του 20ού αιώνα: ο Μ.Δ. Στασινόπουλος και ο Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος. Οι πράξεις τους, όπως τα κείμενά τους τις εκθέτουν, θα είχαν την ίδια ακριβώς σημασία από οποιονδήποτε κι αν είχαν επιχειρηθεί, έμπορο ή καλλιτέχνη, αλλοδαπό ή ιθαγενή, απλό ιδιώτη ή πολιτικό. Αν επιμένουμε στα πρόσωπα του Μ.Δ.Σ. και του Κ.Δ. είναι γιατί υπάρχουν οι σχετικές μαρτυρίες και επιπλέον γιατί μας δίνεται η ευκαιρία να υπογραμμίσουμε κάτι πραγματικά εξαιρετικό: ότι υπήρξαν εποχές όπου οι ταγοί της Πανεπιστημιακής, Μέσης ή Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης δεν δίσταζαν να «παρανομήσουν» προκειμένου να επουλώσουν τα κενά που παρουσιάζει το «γράμμα» του νόμου.

Δεν είναι τυχαίο βέβαια ότι ο Στασινόπουλος υπήρξε και τρυφερός ποιητής (πόσοι δεν έχουν συγκινηθεί με το αριστουργηματικό του «Ο μικρός επαρχιώτης») και σημαίνων δοκιμιογράφος και ο Δεσποτόπουλος ένας εν ενεργεία πάντα φιλόσοφος και δραστήριος πολίτης. Τα βιογραφικά τους βέβαια τα κοσμούν πολύ περισσότερες ιδιότητες από όσες ήδη αναφέραμε. Και αν για τον Μ.Δ. Στασινόπουλο  οι πιο γνωστές είναι ότι υπήρξε πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας από το 1966 έως το 1969, που ήρθε σε σύγκρουση με το διδακτορικό καθεστώς, και ότι υπήρξε επίσης ο πρώτος Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, θα ήταν άδικο να παραλείψουμε ότι υπήρξε επίσης καθηγητής του Διοικητικού Δικαίου στην Πάντειο  Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών και ακαδημαϊκός. Τώρα αν ο ίδιος, που είχε γεννηθεί στην Καλαμάτα το 1903 και πέθανε στην Αθήνα το 2001, θα άκουγε με μελαγχολική συγκατάβαση όλες αυτές τις ιδιότητες δίνοντας προτεραιότητα σε εκείνη του ποιητή, αυτή είναι μια άλλη ιστορία.

Για τον Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο, τώρα, καθώς δεν έχουν σταματήσει ποτέ «ΤΑ ΝΕΑ» να αναφέρονται σε αυτόν σχολιάζοντας τις ποικίλες δραστηριότητές του ή δημοσιεύοντας συνεντεύξεις του, θα ήταν πρόκληση στη μνήμη του αναγνώστη να θυμίσουμε ποιος είναι. Αλλωστε η παρουσία του στα 101 του χρόνια παραμένει ακατάβλητα δημιουργική τόσο σε σχέση με το γράψιμο όσο και με τις ομιλίες του είτε από το βήμα της Ακαδημίας (εξελέγη ακαδημαϊκός το 1984) είτε από το βήμα άλλων ιδρυμάτων. Γεννημένος στη Σμύρνη το 1913 (σε πόσα κείμενα του δεν μιλάει για τη γενέτειρα ως την «καλλίστη πασών»), αναγορεύτηκε καθηγητής της Φιλοσοφίας του Δικαίου το 1945 στη Νομική Σχολή της Αθήνας.

Μέσα στις εξίσου τιμητικές, με τις πανεπιστημιακές, περγαμηνές του θα αναφέραμε ότι εκτοπίστηκε στη Μακρόνησο για τα πολιτικά του φρονήματα (είχε πάρει μέρος στην Εθνική Αντίσταση). Χρημάτισε υπουργός Παιδείας σε υπηρεσιακή κυβέρνηση και μάλιστα με τη σύμφωνη γνώμη «τριών εξαίρετων Ελλήνων», όπως τους χαρακτηρίζει, του Ανδρέα Παπανδρέου, του Χαρίλαου Φλωράκη και του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη.

Τον λόγο όμως έχει τώρα ο Μ.Δ. Στασινόπουλος με «Το μοσχαράκι» του, κείμενο γραμμένο και δημοσιευμένο στα μέσα τις δεκαετίας του ’50:

«Στη Σχολή, όπου έχω την τιμή να διδάσκω, παρουσιάζεται προχθές ένας πρωτοετής σπουδαστής, τύπος ξανθού χωριατόπουλου, με μεγάλα παιδιάτικα μάτια, με ανοιχτό πουκάμισο, με κακοραμμένο κοστούμι να κλαίει απάνω του, και ρωτά λαχανιασμένος, στον διάδρομο:

– Πού γίνονται οι εξετάσεις  του Διοικητικού Δικαίου;

– Τώρα πια; του απαντά ο επιμελητής. Εγιναν χθες.

Ο νέος τινάζεται ξαφνιασμένος, τα μάτια του ανοίγουν τόσα.

– Εγιναν χτες; Πώς είναι δυνατό; Εγώ έχω σημειώσει 29 Ιανουαρίου.

– Λάθος: 28 Ιανουαρίου λέει το πρόγραμμα.

Ο φοιτητής ανοίγει το σημειωματάριό του, ένα φτωχό τεφτεράκι από τον ψιλικατζή του χωριού, και ψιθυρίζει με συντριβή.

– Εχω γράψει 29. Βρε, τι έπαθα! Τώρα τι θα κάμω;

Ξέρει τον σκληρό κανονισμό, που ορίζει ότι κανείς δεν γίνεται δεκτός σε εξέταση όταν παρουσιάζεται “εκπροθέσμως”. Ξέρει ότι δεν γίνεται δεκτός ακόμη κι αν παρουσιαστεί μετά από τη στιγμή που θα δοθεί το θέμα (και ήταν εξέταση γραπτή).

Τώρα, τι να κάμει; Ξέρει ότι δεν γίνονται δεκτοί οι εκπρόθεσμοι, ακόμη κι όταν επικαλούνται δικαιολογίες σοβαρές, όπως π.χ. “είχα κλήση για μάρτυρας σε μια δίκη”, ή “εργάζομαι, και δεν μου ‘δωσαν άδεια”, ή “ήταν ο πατέρας μου πολύ άρρωστος”, ή “είμαι αστυφύλακας κι είχα επιφυλακή εκείνη τη μέρα”. Πώς να γίνει δεκτός αυτός, με την απλή δικαιολογία ότι “έγραψε λάθος στο σημειωματάριό του”.

Το χωριατόπουλο τα ‘χει χαμένα. Κοιτάζει γύρω του με αγωνία, κοιτάζει τον επιμελητή, κοιτάζει τρεις τέσσερις φοιτητές που χαζεύουν στον διάδρομο και παρακολουθούν την περιπέτειά του και τη βρίσκουν κάπως διασκεδαστική, κοιτάζει ακόμη και τον νωθρό κλητήρα, που κάθεται στην καρέκλα του σαν να μην ακούει.

Από την ανοιχτή πόρτα του γραφείου μου άκουγα κι εγώ την ιστορία. Παρουσιάστηκα στην πόρτα. Στο απλοϊκό και ειλικρινές πρόσωπό του είδα τόση αγωνία, ώστε δεν ξέρω πώς πήγε ο νους μου σ’ ένα ελάφι πιασμένο σε παγίδα. Τότε, το απεγνωσμένο του βλέμμα έπεσε απάνω μου και μονομιάς όρμησε (πάλι θα ‘λεγα, σαν ελάφι) και βρέθηκε μπροστά μου:

– Κύριε καθηγητά…

Τον έκοψα:

– Στάσου, τα άκουσα όλα. Το ξέρεις ότι δεν γίνεται τίποτα. Τι δικαιολογία είναι αυτή; Εγραψες λάθος την ημερομηνία. Μια φορά δίνεις εξετάσεις, έπρεπε να προσέξεις στην ημερομηνία.

Χωρίς να θέλω, κοίταξα το τριμμένο του κοστούμι, τα νευρικά του χέρια που έσφιγγαν κουλουριασμένο ένα παλιό, ξεφτισμένο διδακτικό βιβλίο, ντυμένο ωστόσο με εφημερίδα, καθώς και μια άσπρη άγραφη κόλλα (ήταν για το θέμα, που δεν πρόφτασε να γράψει). Πείρα μεγάλη ψιθύριζε μέσα μου: Φτωχό, καλό χωριατόπουλο. Κοίταξα και τα μάτια του. Θεέ μου, τι απλοϊκή απόγνωση, τι απελπισμένη καρτερία. Τα λόγια, που του είχα πει πριν λίγες στιγμές, τα ξανάκουγα τώρα σαν ξένον ήχο, σαν να μην είχαν καμιά θέση μπροστά σ’ αυτή την εικόνα. Αισθανόμουν ότι ο κανονισμός είχε κάποιο κενό, ότι έπρεπε να διαπραγματευθώ κάπως με τον ίδιο τον εαυτό μου.

– Το ξέρεις, του είπα, ότι ο κανονισμός είναι αυστηρός. Αν δεν τον εφαρμόσουμε έτσι, θα πνιγόμαστε κάθε φορά από τους καθυστερημένους. Επρεπε να προσέξεις περισσότερο την ημερομηνία.

Τότε η λύπη που του φούσκωνε την καρδιά και του βούρκωνε τα μάτια, ξέσπασε μονομιάς σε λόγια:

– Κύριε καθηγητά, μου είπε, δεν ξέρετε τι έχω τραβήξει ένα χρόνο τώρα. Είμαι από τη Θεσσαλία, στο χωριό μου έγινε σεισμός. Χάλασε το σπίτι μας, πήγαμε αλλού, σ’ ένα καλύβι. Τα μισά μου βιβλία τα ‘χασα μαζί με άλλα πράματα. Πιάσανε βροχές, γίναμε όλοι μούσκεμα. Μας χάλασαν και το σιτάρι οι βροχές, εσοδεία τίποτα. Δεν είχαμε λεφτά για να ‘ρθώ για τις εξετάσεις. Ομως κάτι είχα διαβάσει, μπορούσα να πετύχω. Ο πατέρας μου δεν μπορούσε να με βλέπει να στενοχωριέμαι και να μη μπορώ να ‘ρθω για εξετάσεις. Τι να κάμω, μου λέει, εκείνο το μοσχαράκι που μας απόμεινε, θα το πουλήσω και θα σου δώσω να πας στην Αθήνα. Ετσι ήρθα εδώ, και κράτησα τη σημείωση με τις ημερομηνίες. Ημουν ζαλισμένος, στενοχωρημένος, κι έτσι έκανα λάθος. Εγραψα 29 αντί για 28. Τώρα τι να κάμω; Να φύγω πάλι έτσι, να πάνε όλα χαμένα;

Τι να πω, τι ν’ απαντήσω; Αλήθεια, να πάνε όλα χαμένα; Να πάει άδικα και το φτωχό το μοσχαράκι; Οχι, θα ήταν κρίμα!

Τώρα κάθεται μοναχός σε μια έρημη αίθουσα και γράφει το γραπτό του με ζήλο. Κι από κάποιο φανταστικό βάθος, ένα ήμερο μοσχαράκι προβάλλει το αθώο κεφάλι του και τον κοιτάζει ευχαριστημένο. Αυτό ήταν ο συνήγορός του, αυτό του ‘δωσε το δίκιο του».

Το περιστατικό, τώρα, που μας έχει αφηγηθεί ο Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος και έχει συμβεί κατά τα χρόνια της πρυτανείας του στην Πάντειο Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών:

«Κι όταν υπήρξα υπουργός Παιδείας και κατά τη διάρκεια της πρυτανείας μου στην Πάντειο κατόρθωσα να εμπνεύσω σε όλους, τους καθηγητές και τους υπαλλήλους, αφοσίωση στο καθήκον. Οταν παρουσιαζόταν κάποια εξαιρετική περίπτωση – αν και ήμουν υπέρ της αυστηράς τηρήσεως του κανονισμού – περιφρονούσα τη γραφειοκρατία.

Μπαίνει μια μέρα στο γραφείο της πρυτανείας ένας φοιτητής, κλαίγοντας. Οταν τον ρώτησα τι του συμβαίνει, μου απάντησε “κινδυνεύω να περάσω τουρκικό στρατοδικείο, δέκα μέρες τώρα τους ζητώ να μου δώσουν πιστοποιητικό εγγραφής στο δεύτερο έτος ώστε να είμαι νομίμως απών, και δεν μου το δίνουν”. Ηταν Ελληνας από την Κωνσταντινούπολη που είχε έρθει στην Αθήνα για να σπουδάσει κι είχε πάρει αναβολή λόγω σπουδών. (Οι Ελληνες που είχαν μείνει στην Κωνσταντινούπολη είχαν την τουρκική υπηκοότητα και υπηρετούσαν στον τουρκικό στρατό).

Φωνάζω την αρμόδια υπάλληλο, ρωτώ τι συμβαίνει και την ακούω να μου λέει: “Τον ξέρω αυτόν τον νεαρό, δέκα μέρες τώρα με ταλαιπωρεί, αλλά τι να κάνω, δεν μου έχει δώσει ο καθηγητής τον κατάλογο με τους βαθμούς”. Οταν ρώτησα πού είναι ο καθηγητής, η ίδια η υπάλληλος μου είπε ότι “έφυγε για παραθερισμό, αλλά δεν αποκάλυψε πού πηγαίνει για να μην τον ενοχλούν”. Η αντίδρασή μου ήταν: “Ξεχάστε αμέσως αυτό που μου είπατε και προσπαθήστε να μάθετε από συγγενείς και φίλους πού  βρίσκεται ο καθηγητής”. Οταν όμως σε λιγότερο από μισή ώρα μου είπαν ότι βρίσκεται στη Ζάκυνθο, αλλά δεν γνωρίζουν σε ποιο μέρος ακριβώς, συνέχισα: “Επικοινωνήστε αμέσως με τη Χωροφυλακή Ζακύνθου προκειμένου να εντοπιστεί ο καθηγητής”. Σε μια ώρα η Χωροφυλακή τον είχε εντοπίσει. Μου τηλεφώνησε ο καθηγητής, ότι θυμόταν μεν τον φοιτητή κι ότι ο φοιτητής είχε περάσει στις εξετάσεις, που ήταν προφορικές, αλλά δεν θυμόταν τον βαθμό.

Οταν ζήτησα να μου πει πού βρίσκεται ο κατάλογος, δημιουργήθηκε νέα περιπλοκή, γιατί τον κατάλογο τον είχε δώσει στον υφηγητή που απουσίαζε στον Πύργο της Ηλείας. Ο υφηγητής τουλάχιστον είχε αφήσει αριθμό τηλεφώνου. Δεν είχε όμως κι αυτός μαζί του τον κατάλογο, αλλά είχε αντίγραφο, που έλεγε ότι ο φοιτητής είχε περάσει με επτά. Απευθύνομαι τότε στην υπάλληλο της Γραμματείας και της λέω: “Κυρία μου, έχει έρθει η ώρα να φύγουμε, αλλά εσείς ως δακτυλογράφος κι εγώ ως πρύτανης θα μείνουμε για να εγγράψουμε τον φοιτητή στο δεύτερο έτος προκειμένου να πάει στο προξενείο και να καταθέσει την  εγγραφή του”.

Τότε μου λέει η υπάλληλος: “Κύριε πρύτανη, με όλο το σεβασμό και με όλη την ευγνωμοσύνη, αδυνατώ να εκτελέσω την εντολή σας. Σήμερα είναι 2 Ιουλίου και η προθεσμία εγγραφής έληξε στις 30 Ιουνίου”. Απαντώ: “Θα τον εγγράψετε υπ’ ευθύνη μου. Αλλωστε, ποιος σας είπε ότι οι προθεσμίες ισχύουν εναντίον ανυπαιτίων; Εσείς μου είπατε ότι δέκα μέρες τώρα σας ταλαιπωρεί ο φοιτητής. Αρα ο ίδιος ενεργούσε εμπροθέσμως”.

Τελικά ο φοιτητής ενεγράφη, πήρε το πιστοποιητικό και περισώθηκε από την ανάγκη να μην ξαναδεί την οικογένειά του, από φόβο μήπως τον συλλάβουν και τον κλείσουν στην φυλακή».