Σκιάθος, ολοζώντανη για πάντα στα γραπτά του

Ημέρες Δεκαπενταύγουστου, θα ήταν πράξη βέβηλη να μην είναι ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης ο συγγραφέας της σειράς «Ενας τόπος, πολλοί συγγραφείς» και τόπος η γενέτειρά του η Σκιάθος. Δεν είναι μόνο γιατί η Παναγία με τις αναρίθμητες ονομασίες της κυριαρχεί στις σελίδες του δημιουργού της «Φόνισσας» ή γιατί έχει γράψει διήγημα με τον τίτλο «Ο ρεμβασμός του Δεκαπενταύγουστου». Θα ήταν σαν να ομολογούσαμε ότι ο Παπαδιαμάντης είναι ένας δημιουργός εποχικός που διαβάζεται το Πάσχα και τα Χριστούγεννα ή και σε μερικές ακόμη σημαντικές γιορτές της χριστιανοσύνης. Σφάλμα ολέθριο για έναν συγγραφέα που, αν και δεν φιλοδόξησε τίποτε περισσότερο παρά να κερδίζει «τα προς το ζην» γράφοντας για τα πάθη των ανθρώπων του καιρού του και της ιδιαίτερής του πατρίδας, εξελίχθηκε στους νεότερους χρόνους σε ένα μέγεθος που κρίνει την ιδεολογική, αισθητική και πνευματική συγκρότηση της εποχής μας.

Εκτιμάται πως αν η «γλώσσα» του θα ακούγεται σε μελλοντικούς καιρούς πολύ λιγότερο κατανοητή σε σχέση με τους σημερινούς – υπάρχουν βάσιμες υπόνοιες ότι θα συμβεί το ακριβώς αντίθετο -, η παρουσία του θα συνιστά πάντα ένα μέτρο προκειμένου να συζητιούνται όροι πολύ κρίσιμοι για τη λογοτεχνία, όπως «έμπνευση», «ιθαγένεια», «θεματολογία», «γλώσσα», «περιβάλλων χώρος». Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι για να γράψει κανείς χρειάζεται να έχει αποκτήσει εμπειρίες – υπάρχουν ευρωπαίοι συγγραφείς που ταξιδεύουν έξι μήνες τον χρόνο προκειμένου να μπορούν να γράψουν τους υπόλοιπους έξι.

Αρκεί να διαβάσουμε μια μικρή περικοπή από κείμενο του ποιητή Γεωργίου Δροσίνη για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη για να κατανοήσουμε ότι το θέμα «εμπειρία» για έναν συγγραφέα είναι μια μικροαστική ιδεοληψία: «Καθώς ήταν πάντα κουμπωμένος ώς το λαιμό, ακοινώνητος, σφαλιστός, δεν έκανε με κανένα συντροφιά, ούτε στους κύκλους τότε τους δημοσιογραφικούς ήταν γνωστός.

Μεταφραστής μυθιστορημάτων και προ πάντων αγγλικών για επιφυλλίδες εφημερίδων, σκυμμένος σε μιαν απόμερη γωνιά γραφείου, τυλιγμένος σε σύννεφο καπνού, εξοφλούσε τις γνωριμίες του με μια καλησπέρα ή μια καληνύχτα, γιατί ήταν από τις νυχτερίδες των εφημερίδων… Παρουσιάζονταν στην πόρτα του γραφείου χωρίς ν’ ακουστεί το βήμα του κι έδινε το χειρόγραφο από ‘κεί, χωρίς να μπει παραμέσα, αν τύχαιναν κι άλλοι. Σα να έρχονταν για να πάρει κι όχι για να δώσει, αμίλητος και με τα μάτια χαμηλωμένα. Οσοι τον γνώρισαν  θα μπορούσαν να ομολογήσουν πως ποτέ δεν κατόρθωσαν να τον ιδούν κατά πρόσωπο, κι ούτε έμαθαν ποτέ το χρώμα των ματιών του…».

Σε σχέση ωστόσο με το θέμα μας που είναι η Σκιάθος του Παπαδιαμάντη, μια ανθολογία που θα φιλοδοξούσε να περικλείσει ό,τι έχει γράψει για το ίδιο το νησί θα κινδύνευε να περιλάβει ολόκληρο το έργο του. Υπάρχουν περιγραφές που θα τις παρομοίαζε κανείς με την αναπαράσταση των εγκάτων ενός ηφαιστείου, σε ίση ανάπτυξη με τα έγκατα των ηρώων του, που είναι και αυτά ηφαίστεια σε εξέλιξη. «Μια μικρή παλάμη γης μέσα στο ατέλειωτο πέλαγος» για τον ποιητή Τάσο Λειβαδίτη η Σκιάθος και, όπως στις «Ουράνιες βοσκές» του μεταγενέστερου του Παπαδιαμάντη Τζον Στάινμπεκ, έχεις την αίσθηση μιας κοσμογονίας. Σαν να μη χρειάζεται να απομακρυνθείς ούτε πόντο από αυτήν τη «μικρή παλάμη γης» για να έχεις κατανοήσει το καθετί που αφορά σε ανθρώπους, όπου Γης.

Οσο και αν ορκίζονται μέγιστοι δημιουργοί στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη (να θυμίσουμε το «Οπου σας βρίσκει το κακό, αδελφοί, μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό και Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη» του Οδυσσέα Ελύτη), δεν μπορεί να αποκλειστούν επιφυλάξεις που έχουν διατυπωθεί για το έργο του σκιαθίτη πεζογράφου από σημαντικούς ανθρώπους των γραμμάτων (για παράδειγμα ο Κ.Θ. Δημαράς, ο Παν. Μουλλάς, ο Γιάννης Βαρβέρης). Συνοψίζοντας όσα κατά καιρούς έχουν γράψει και έχουν πει, καταλήγει κανείς σε ένα μάλλον πιθανό – και αμφισβητήσιμο; – συμπέρασμα.

Μελετητές και δημιουργοί οι ίδιοι, με μια εμμονή στην κοινωνική εκφορά της λογοτεχνίας, υπεραμύνονται μιας αντίστοιχης «γλώσσας» που έχει εκκολαφθεί μέσα στο καμίνι μιας χειραγωγήσιμης υπαρξιακής ενδελέχειας και μιας συγκρουσιακής κοινωνικής προέλευσης. Τους είναι δύσκολο να κατανοήσουν μια γλώσσα όπως αυτή του Παπαδιαμάντη που με όλη την αυτοαναφορικότητά της και τη βιωματική της «στενότητα» μπορεί να αποκαλύπτει κόσμους πολύ πιο αβυθομέτρητους απ’ ό,τι μια γλώσσα επεξεργασμένη με έναν περίτεχνο διανοητικά τρόπο.

Σε τελευταία ανάλυση, πώς γίνεται σε μια γλώσσα σεβαστική στις παραδεδεγμένες αξίες της ζωής ο αποσυνάγωγος, ο περιθωριακός, ακόμη και ο εγκληματίας να βρίσκουν μέσα της μια τόσο πλήρη και συγχωρητική έκφραση όσο και ο θρησκευόμενος, ο ιδεαλιστής, ο κατά Χριστόν σαλός; Τι είδους σκάνδαλο είναι αυτό σε μια γλώσσα τόσο «τοπική»,  ιδιωματική, οι αντιτιθέμενες δυνάμεις της ζωής όχι μόνο να αναδεικνύονται στις αβυσσαλέες τους διαφορές αλλά να συνιστούν τελικά μια σύνθεση όπου ο άπιστος και ο φιλήδονος εξαγιάζονται όσο ο πιστός και ο ενάρετος; Αξιοποιώντας με τον πιο αισθητικά αλλά και συγκινητικά ταυτόχρονα δικαιωμένο τρόπο την κινεζική ρήση: «Ο άνθρωπος και ο τίγρης που τον κατασπαράζει είναι ένα». Ή την πολύ εύστοχη παρατήρηση του Κώστα Ε. Τσιρόπουλου για τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο ότι «είναι ένα από Θεού μυστήριο» που βρίσκει στον Παπαδιαμάντη την τέλεια εφαρμογή της.